Hilversum in vroeger tijden (deel 14)

door Edward Bary


Hilversum 1905 - 1914

Aan de hand van onderstaande emplacementstekening neem ik u mee naar het jaar 1905 in het bijzonder en de jaren direct erop volgend in het algemeen; er rijden dan ruim 30 jaar stoomtreinen op de Gooilijn, de aanleg van de voetgangersbrug stond nog op de politieke agenda van de Gemeente Hilversum (zie deel 9) en was er nog niet (1914), elektrificatie vond pas in 1946 plaats, de Beatrixtunnel werd geopend in 1938 (zie deel 1), de industrialisatie kwam goed op gang en de Gooische Stoomtram reed via het Gooi (Laren, Blaricum, Huizen en Naarden) naar Amsterdam.

Ruim honderd jaar geleden zag de entourage van de stationsomgeving en het emplacement van Hilversum er nog volledig uit zoals dat in het stoomtijdperk een vertrouwd beeld gaf: locomotievenloods, kolenopslag, waterkranen en mechanische beveiliging. En hotels, voor de vermoeide en overnachtende reiziger...


Tekening van het emplacement Hilversum die behoort bij bestek 1050 HS uit 1905, gereed in 1906 (H.IJ.S.M. Weg en Werken", "Stationsemplacement Hilversum schaal 1:1000"): uitgegeven als gevolg van het vergroten van de goederenloods, het verlengen van de verhoogde losplaats, spoorwerk en bestratingen. Bron: J.G.C. van de Meene.

Deze tekening laat enkele interessante situaties en objecten zien (de blauwe letters verwijzen naar op de tekening aangegeven locaties):

  • G De "sliplijn" naar de gasfabriek aan de Kleine Drift dateerde van 1884 en werd in 1907 vernieuwd. Deze sliplijn kreeg later nog weer een aftakking naar het Gemeentelijk Slachthuis.
  • Naast het lijntje naar de gasfabriek en onder het emplacement door tussen km 28.5 en km 28.6 (zie stippellijn op de tekening) liep een vuilwaterafvoer naar de vloeivelden achter de gasfabriek. Hilversum kampte vanwege zijn ligging in heuvelachtig terrein met een waterafvoerprobleem. In een open sloot werd het rioolwater van het toenmalige centrum van Hilversum afgevoerd. Onder het emplacement was hiervoor, vanaf het einde van de Wilhelminastraat, een onderdoorgang gemetseld naar het oosten toe, die vervolgens als open sloot richting gasfabriek leidde.
  • Het eerste perron is met een gelijkvloers overpad met afsluitbomen verbonden met het tweede perron; de tunnel tussen het stationsgebouw en tweede perron werd pas in 1931 aangelegd.
  • De stalen voetgangersbrug was er eveneens nog niet; deze is in 1914 gebouwd.
  • K Op het stukje grond direct grenzend aan het stationsgebouw (tussen spoor 1 en het voorplein) stond een telefoonkantoor. Dit is gesloopt in 1899 en staat dus niet op de tekening. Later (na 1914) werd op dit terreintje de woning van de stationschef gebouwd. Ook werd er een kapperskiosk gebouwd.
  • Aan de zuidzijde lag aan het eind van het tweede perron een kopspoor, tevens een waterkolom (WK). Langs spoor 3 stond ongeveer ter hoogte van de draaischijf ook een waterkolom (WK). Doorgaande treinen konden hier zonodig snel water nemen.
  • S Het seinhuis in de splitsing naast de overweg Liebergerweg is later (1914) vervangen door seinhuis III op ongeveer dezelfde plek.
  • Z De huidige Zuiderweg heette vroeger Parallelweg, althans in het spraakgebruik. Deze dankte zijn naam aan de richting van de weg ten opzichte van het spoorwegstation. Er is ooit, in 1883, een voorstel in de gemeenteraad geweest om die weg de Zuidelijke Parallelweg te noemen, maar dit voorstel heeft het niet gehaald en de Raad koos voor Zuiderweg. De naam Parallelweg, zoals op de tekening vermeld, heeft dus nooit formeel bestaan. Evenzo de Noordelijke Parallelweg, die de Noorderweg werd (SAGV, Notulen gemeenteraad 13-11-1883; zie ook Straatnamenboek van Hilversum, p. 231 en 251).
  • P Op de tekening staat het Wandelpad genoemd als Parallelweg (even voorbij de Hoenderweg). Dit pad heeft officieel echter altijd, vanaf de aanleg in 1876, Wandelpad geheten, ook in de volksmond. Het Wandelpad liep oorspronkelijk zelfs door tot aan de Soestdijkerstraatweg (Gemeentearchief, Wijkindeling, 7 januari 1884).

Stationsplein omstreeks 1905.


Stationsplein 1907.


Hilversum tweede perron, omstreeks 1905.


H Het hotel op de hoek Wilhelminastraat/Spoorstraat, gebouwd 1874, dus direct bij de opening van de spoorlijn. Oorspronkelijk heette dit Poort van Cleve. In 1891 was het eigendom van B.A. van Schadewijk, hotelhouder. Na een verblijf van prinses Wilhelmina (ergens tussen 1891 en 1895) werd het hotel omgedoopt tot Wilhelminahotel. In 1902 was D. Smit er de hotelhouder. De bovenste verdieping is na 1900 gesloopt (de foto is dus voor die tijd gemaakt). Overigens was dit hotel in 1906 al enige tijd niet meer in gebruik; het werd in dat jaar omgebouwd tot dienstgebouw van Publieke Werken van de gemeente Hilversum. Daarna was hier nog jarenlang Sportschool Van Hellemond gevestigd tot het uiteindelijk in 1974 gesloopt werd. Bron: Gedenkboek Hilversum 1424-1924, p. 368. Hilversumse Historische Kring, Eigen Perk, 2003/4, p. 175. Foto: Museum Hilversum.


Een gedeelte van de halfronde locloods, gefotografeerd vanaf het tweede perron.


Prof. Kochstraat met het van het station afkomende spoor naar de gasfabriek (wissel rechtdoor) en het slachthuis (wissel afbuigend). Zie ook deel 10. Prentbriefkaart collectie Ton Pruissen.


W Dienstwoning 30 op het tractieterrein.


L Hilversum, noordelijk emplacement. Het gebouwtje is een lampisterie: het onderkomen van de lampenist. Dit was de man die verantwoordelijk was voor de petroleumlantaarns van locomotieven en rijtuigen. Hij liep over de daken van de rijtuigen, en verwisselde wanneer het nodig was de lantaarns. De lampisterie is in 1900 gebouwd en werd in 1932 afgebroken. Prentbriefkaart collectie Ton Pruissen.


T Het stationsgebouw van de Gooische Stoomtram aan het begin van de Laarderweg (later Larenseweg) werd in 1901/1902 gebouwd en op 1 mei 1902 geopend (W.I. Engel, De Gooische moordenaar (Schoorl 1981, p. 20). Er is nog geen verbinding tussen de Gooische Stoomtram op de HSM; het tramspoor loopt zonder wisselverbinding dood. Die aansluiting is in 1911 gemaakt. Tevens zijn toen twee kolenparken door andere vervangen. Op deze prentbriefkaart kijken we recht het tramstation aan. Streekarchief Gooi- en Vechtstreek, collectie George Seppen.


Geraadpleegde instanties en personen

  • Museum Hilversum, met dank aan George Seppen (Hilversum)
  • Kees van de Meene (Zwolle) en Egbert Pelgrim (Hilversum) voor nalezen van het script en aanvullende informaties



vorige       start       omhoog