Hilversum in vroeger tijden (deel 8)

door Edward Bary, foto's Nico Spilt

Op 20 oktober 2007 brachten wij een bezoek aan de Modelbouw Vereniging Hilversum (MVH). We bekeken de prachtige modelspoorbaan, in de vorm van het emplacement van Hilversum zoals dat er omstreeks 1930 uitzag, inclusief stoomlocdepot en het station van de Gooische Stoomtram.


Station in miniatuur

Vlak bij het station Hilversum, op het adres Geuzenweg 84, zetelt al sinds 1972 de Modelbouw Vereniging Hilversum (MVH). Op de bovenverdieping van buurthuis De Geus treffen we het pronkstuk aan van wat op modelbouwgebied wel het neusje van de zalm mag heten: het Hilversumse spoorgebied uit de jaren dertig is minutieus nagebouwd. Een prachtige modelspoorbaan in de vorm van het emplacement van Hilversum en de directe omgeving daarvan, zoals dat er in die vooroorlogse jaren uitzag, inclusief het stoomlocomotievendepot en het station van de Gooische Stoomtram. Pure nostalgie dus.

Lange tijd heeft de huisvesting de Vereniging zorgen gebaard. Het fraaie aandenken aan vervlogen tijden was enige tijd in gevaar omdat er gedacht werd over het fuseren (en de verkoop door de gemeente) van de drie buurthuizen. In het ergste geval zou de miniatuurbaan moeten worden afgebroken, want verhuizen was geen optie. Onlangs besloot de Gemeente Hilversum af te zien van de fusieplannen en de verkoopplannen, en daarmee behoorde de onzekere toekomst tot het verleden. De huisvestingsproblemen zijn opgelost. Oud-burgemeester mevrouw Kraaijeveld-Wouters, die ooit op bezoek is geweest, feliciteerde de Vereniging met de continuďteit in haar voortbestaan.

Open dag

Op zaterdag 20 oktober 2007 hield de MVH open huis (en eerder in deze week ook op woensdag 17 oktober). In dit artikel doen wij verslag van een middagje nostalgisch terugblikken in De Geus.

Wie de modelbaanruimte op de zolderverdieping betreedt waant zich inderdaad terug in de tijd. Een deel van Hilversum rond het spoorwegstation, zoals het er in de jaren dertig van de vorige eeuw bij lag is zeer herkenbaar in beeld gebracht. Inclusief onder meer de vroegere loopbrug over het spoor (1914–1965), het oude HIJSM-station uit 1874, de huizen aan de Noorderweg, Hotel Santbergen en enkele gebouwtjes van de Gooische Stoomtram met de aansluiting op het station, en Café Dudok. En natuurlijk ontbreekt het openbare toilet naast de grote spoorbomen niet op de plek waar later de zuur- en haringkraam van Leo Poepjes zich zou vestigen.

Het complete bouwwerk met de draaischijf en loods voor de stoomlocomotieven ademt sfeer en herkenning. De goederenloods van Van Gend & Loos, seinhuis III bij de overweg in de Liebergerweg, het bordesarmsein aan de Noorderweg, het staat er allemaal. Het werk is het resultaat van enkele tientallen jaren werk van de leden van de MVH. Monnikenwerk, met oog voor vele details. Vaak zijn bouwtekeningen uit het streekarchief en oude foto’s de basis geweest voor de nauwgezette kopie van het grootbedrijf in miniatuur.

De aanwezige leden stralen trots uit. Terecht. Bestuurslid van de Vereniging Henk Wolfs legt uit, dat alles door de leden hier met handwerk op maat is gemaakt. De Vereniging telt ongeveer vijftig leden, die al vanaf de jaren zeventig in De Geus onderdak hebben. Ook erelid en nestor Jan Meys (een van de oudere leden) geeft graag toelichting op wat we in stilte mogen bewonderen. Elk huis aan en vlak bij het spoor is het resultaat van vele uren klussen. Met engelengeduld. Bezoekers roepen dat ze dáár, in dát huisje hebben gewoond...

De spoorlijnen in de richtingen Bussum en Amersfoort/Utrecht zijn op schaal 1:87 nagebouwd. Ook de loods van de Gooische Stoomtram (door Hilversummers hardnekkig de Gooise Moordenaar genoemd) staat er ook. We herkennen de losplaats van de NSF (Nederlandse Seintoestellen Fabriek, later Philips Telecommunicatie Industrie) en de douaneloods waar de producten van deze fabriek werden in- en uitgeklaard, de Soestdijkerstraatweg met zijn perrons ter weerszijde, de gasfabriek. Naast het station de vroegere dienstwoning van de stationschef, een hooggeplaatste functionaris in die tijd met aanzien en gezag.

Ook is er een bergbaan te zien met huisjes uit bouwdozen, de bergen van piepschuim en fraai afgewerkt. De treintjes kunnen van Hilversum via een spiraal omhoog het berglandschap binnenrijden.

De technische bediening van het treinverkeer oogt professioneel; via kijk- en bedieningspanelen wordt al het treinverkeer aangestuurd en in de gaten gehouden; ook hier staat de veiligheid hoog in het vaandel. Een rijke hoeveelheid verschillende materieelsoorten geeft het station een levendig beeld, hoewel de treinen die we tijdens de open dag zagen rondrijden niet allemaal in het scenario pasten.

Wie het gebouw De Geus uitloopt komt in een andere wereld; de stationsomgeving wordt drastisch veranderd in het kader van de tunnelbouw, aanleg derde perron en aanpassing van het emplacement (zie het thema ombouw Hilversum). Maar wie zijn ogen even sluit, ziet en proeft de sfeer van toen, dank zij de leden van de MVH.

Voorzitter Wim van der Schief is blij met de hernieuwde belangstelling. De open dagen werden druk bezocht; dikke rijen belangstellenden waren weer even terug in de tijd. Hilversum koestert zijn monument. Dat de MVH zijn voortbestaan kan continueren is een felicitatie meer dan waard.

Geraadpleegde bronnen

Met dank aan Henk Koster en Rienk Nauta uit Hilversum.

 

Geuzenweg 84. In dit gebouw anno 1906 vindt de Modelbouw Vereniging Hilversum sinds 1972 onderdak.

Stationsplein Hilversum, anno 1930.

Het HIJSM-station dateert uit 1874 en is in 1990 gesloopt.

De zijuitgang van het station, met daaronder de hokjes van de kaartjescontroleurs. In die jaren werd je kaartje drie keer gecontroleerd: bij de ingangscontrole, in de trein zelf en bij de uitgangscontrole. De twee lage gebouwtjes staan boven de trappen naar de voetgangerstunnel. Het stationsplein is van alle gemakken voorzien, zoals telefooncel en urinoir.

Naast het station stond de woning van de stationschef, die leiding had over een paar honderd man personeel.
Deze woning is begin jaren 60 gesloopt.

"Rijwielen en automobielen" bij de grote spoorbomen. Later zou hier gedurende vele jaren de tekst "Gooitax" prijken,
tot het gebouw werd gesloopt, zoals zo veel andere gebouwen rond het station.

De achterkant van het garagebedrijf. Op de voorgrond de steenhouwerij van de gebroeders Kreuning, die een eigen aansluiting op het spoor had.

Verkeersdrukte bij de grote spoorbomen! Wie geen geduld had, kon gebruik maken van de voetgangersbrug.

Het pičce de résistance van de modelspoorbaan: de grote brug over het spoor. Deze werd in 1914 in gebruik genomen. In 1946 moest de brug een meter omhoog worden gebracht in verband met de elektrificatie. In 1965 werd de brug gesloopt. Onder de brug is Post Ldw (Laarderweg) te zien, van waaruit de overweg werd bediend. De rode ronde draaiseinen naast de post waren gekoppeld met de overwegbediening.

Op de voorgrond een wagen van Van Gend & Loos, getrokken door een tweespan paarden. Rechts een per tijdmachine aangevoerde e-loc. Aan de voetgangersbrug hingen twee armseinen: de uitrijseinen richting Amsterdam. De middelste trap, naar het tweede perron, is later komen te vervallen. Aan de kant van het station waren langs de brug windschermen aangebracht, tot groot verdriet van de treinspotters, die daardoor ernstig in hun uitzicht werden belemmerd.

Draaischijf en locomotiefloods, recht tegenover het tweede perron van Hilversum.
Op de draaischijf herkennen wij loc 5 "Enkhuizen" van de Stoomtram Hoorn-Medemblik.

Hotel Santbergen. De vrachtwagen rijdt over de Geuzenweg. In het gebouw op nummer 84 is nu deze modelbaan te zien (maar het gebouw is niet op de modelbaan te zien). Hotel Santbergen is later door de Hilversumse omroep in gebruik genomen als opleidingscentrum. Het gebouw staat er nog steeds, net als het station van de Gooische Stoomtram. Op de voorgrond, in een uitsparing in het hekwerk. een urinoir of "krul". Op deze plaats zou later jarenlang de haringkar van Leo Poepjes staan.

Het station van de Gooische Tramweg Maatschappij. Daarachter het perron van waar de stoomtrams naar Laren vertrokken. Ook lagen daar een rijtuigloods, een werkplaats en een kleine locloods. Op de voorgrond het verbindingsspoor waarover locomotieven van de Gooische Stoomtram naar het NS-depot konden rijden om bevoorraad te worden. Via dat spoor werden ook goederenwagens uitgewisseld. Het stationsgebouw staat er anno 2007 nog steeds. In de loodsen achter het gebouw worden nu bussen van Connexxion geparkeerd en onderhouden. In het gebouw rechts zit nu Café Dudok, dat genoemd is naar de bekende Hilversumse bouwmeester.

De grote Van Gend & Loos-loods. Hier vandaan werden de per trein aangevoerde goederen per vrachtauto
of paard en wagen naar hun bestemming gebracht.

Langs het tweede perron staat loc 18 201 met een excursietrein van de in 1931 opgerichte NVBS.

Enkele laadkisten, de voorloper van het containervervoer. Ze werden door Van Gend & Loos aan huis bezorgd.

Het station gezien uit de richting van de wijk "Over 't spoor". De locomotiefloods heeft later plaatsgemaakt voor het Oosterspoorplein. Op de voorgrond het lijntje naar de Hilversumse gasfabriek.

De gasfabriek. Helemaal rechts zien we een Sik die met een konvooi aan het rangeren is.

Het emplacement gezien uit de richting Amersfoort. Op de plaats van de goederensporen rechts is in 2007 een derde perron aangelegd. Links een Beierse sneltreinloc, die niet helemaal in het beeld thuishoort. De MVH bezit wel authentieke locs, maar die deden tijdens de open dag geen dienst.

Op het uiteinde van het perron staat Post II. Dit was tevens post T, dus hier was de treindienstleider gehuisvest.

Het ketelhuis met hoge schoorsteen, en de luchtbrug met aan weerszijden een goederenlift.

De twee overwegen in de Liebergerweg, met daartussen Post III. Deze overwegen zijn met de aanleg van de Beatrixtunnel vervallen. Het gebouwtje tegenover Post III, van waaruit de overwegen werden bediend, zien we niet op deze modelbaan. De kolentrein rijdt richting Utrecht, naar links buigt het spoor naar Amersfoort af. Op de voorgrond woning 31, die nog steeds bestaat. Zie ook deel 6 van dit thema.

Rechtsonder het grote inrijsein voor treinen uit de richting Amsterdam. Het sein staat veilig voor een trein die zal binnenlopen langs het eerste perron. Bij de "kleine spoorbomen" staat Post I. Over de Noorderweg rijdt een vuilnisauto richting het station. De chauffeur van de open auto is uitgestapt: het kan wel even duren voordat de spoorbomen weer opengaan. De voetgangerstunnel onder het spoor is nog niet aangelegd.

De kleine spoorbomen, gezien vanuit de Schoolstraat. In het verlengde daarvan ligt de Hoge Laarderweg, tegenwoordig Hoge Larenseweg. De groene bestelauto (Persil) rijdt over de Koninginneweg.

De steenhouwerij van de gebroeders Kreuning, www.steenhouwerij-kreuning.nl. In de achtergrond loopt de Noorderweg.

Arbeidershuisjes aan de Koninginneweg, naast het terrein van de steenhouwerij. Deze huisjes staan er nog steeds.
In een ervan woont de zus van uw webmaster.

Over het terrein van de vroegere steenhouwerij wordt in 2008 een fietspad aangelegd.
Daar is de zus van uw webmaster niet echt blij mee.

 

Modelbouw Vereniging Hilversum, 20 oktober 2007. Webmaster in actie. Foto's Henk Koster en Rienk Nauta.

Zie ook:


vorige       start       omhoog