Spoorwegmuseum Utrecht

Het in 1954 geopende Spoorwegmuseum aan de Maliebaan heeft inmiddels verschillende moderniseringen achter de rug. Of elke verandering een verbetering is, daarover zullen de meningen verschillen. Als ik kijk naar wat er inmiddels allemaal verdwenen is, dan overheersen bij mij de nostalgische gevoelens. Anderzijds hebben mijn dochters altijd veel plezier gehad aan de bezoekjes die we in de jaren tachtig bijna elke zondag aan het museum brachten. Wij woonden namelijk bijna in de achtertuin; onder de dakpannen van ons huisje zat nog steeds het roet van het stoomlocdepot dat hier vroeger was!

Het museum is twee keer ingrijpend veranderd: in 1989 en 2005. Het is bij elkaar een leuk museum geworden, maar als ik mocht kiezen geef mij dan maar weer het saaie museum dat het vroeger was, met weinig bezoekers en met een oude suppoost die in zijn glazen huisje op het perron meestal zat te slapen (foto rechts uit 1975).

De tekst achterop dit in 1934 uitgegeven strooibiljet (formaat prentbriefkaart) luidt:
"Nederlandsch Spoorweg Museum - Utrecht - Moreelselaan 4 (bij 't Station). Verkeersontwikkeling van 100 jaren. Geschiedenis en Techniek. Behalve Maandags op alle dagen open van 11 tot 4 uur. Entree ƒ 0.10. - Voor scholen ƒ 0.05."

Op zondag 28 juni 2009 was het vanwege werkzaamheden een dooie boel bij Blokpost Bunnik, dus voor mijn dagelijkse dosis treinenlucht ben ik even naar het Spoorwegmuseum gefietst. Ondanks mijn gevorderde leeftijd red ik dat in een half uur. De toegang is voor mij gratis: ik ben al tientallen jaren "vriend" van het museum.

Nederlandsch Spoorwegmuseum. "Enkele plaatjes met een kort woord ter inleiding door Henri Asselberghs." Amsterdam, juli 1945.

Op het omslag een werkend model van een "Zeppelin" van de NCS, de latere serie NS 3600.

Het museum werd in 1927 opgericht en was aanvankelijk ondergebracht in een van de hoofdgebouwen van de NS in Utrecht. De collectie omvatte voornamelijk afbeeldingen, documentatie en attributen. In de jaren dertig werden de eerste initiatieven genomen tot behoud van oud spoorwegmaterieel. Als gevolg van de oorlog ging een deel hiervan verloren. Na tijdelijk ondergebracht te zijn geweest in het Rijksmuseum te Amsterdam, kon het museum in 1954 weer terugkeren naar Utrecht. Het werd ondergebracht in het in 1939 gesloten Maliebaanstation. Er was hier veel meer ruimte om de collectie aan het publiek te tonen. Ook kon er nu historisch materieel worden opgesteld.

Het boekje laat een zeer klein deel van de collectie zien, waaronder een demonstratiebaan waarmee de werking van het armseinstelsel werd toegelicht. Op de foto zien we twee DE3-stellen rijden. Deze baan is niet meeverhuisd naar het Maliebaanstation. Daar is een grote andere baan gebouwd, waarmee het lichtseinstelsel werd toegelicht.

Vurig spoor. Een beknopte gids voor bezoekers van het Nederlands Spoorwegmuseum, door Henri Asselberghs. Deze gids is uitgegeven in 1960, zes jaar na de opening van het Spoorwegmuseum aan de Maliebaan. Henri Asselberghs was toen directeur van het museum. Zijn dochter Marie-Anne is later directeur van het museum geworden, na een lange periode waarin dr. F.F. de Bruijn directeur was.

Als water en vuur. Een ontdekkingsreis vol avontuur door het rijk der spoorwegen in heden en verleden. Door Leonard de Vries. Uitgegeven door de Gemeente Utrecht in 1960. Dit boekje werd uitgereikt aan scholieren die in juli 1960 de lagere school verlieten. Met aan het eind een oproep om eens een bezoek te brengen aan het Spoorwegmuseum bij de Maliebaan.

De stoomlocomotieven en de locomotiefmodellen in het Nederlands Spoorwegmuseum. Door J.J. Karskens. Uitgeverij H. Stam, Haarlem 1965.

Trams en treinen in het Spoorwegmuseum. In 1978 door het Spoorwegmuseum uitgegeven gidsje waarin M.A. Asselberghs de langs de perrons opgestelde treinen en trams beschrijft.

Nederlands Spoorwegmuseum. Een wandeling langs de verzameling. Door Marie-Anne Asselberghs. In 1987 uitgegeven door de Stichting Nederlands Spoorwegmuseum en de afdeling In- en Externe Betrekkingen van de NS. De auteur is vele jaren directeur geweest van dit museum, en voert ons in dit fraaie boekje langs de belangrijkste onderdelen van de collectie. Als lid van de Vereniging Vrienden van het Nederlands Spoorwegmuseum heb ik dit boekje gratis gekregen.

Het Nederlands Spoorwegmuseum. Een boekje... Dit boekje werd samengesteld door het Nederlands Spoorwegmuseum, vormgegeven door NS-design, en uitgegeven in 1990.

Museumgids. Dynamisch vormgegeven gids uit 1997, uitgegeven door het Spoorwegmuseum. ISBN 908036701X.

Station Utrecht Maliebaan. Door Lex van Marion. Uitgave van het Spoorwegmuseum ter gelegenheid van het 125-jarig bestaan van het Maliebaanstation in 1999. In dit boekje, gefinancierd door de Vereniging Vrienden van het Nederlands Spoorwegmuseum, wordt de geschiedenis van de Oosterspoorweg door Utrecht en van het station aan de Maliebaan beschreven.

Jaarverslag Nederlands Spoorwegmuseum 2000-2003. De subtitel luidt "Groot onderhoud" en heeft betrekking op de grote verbouwing, waarbij het museum een "herpostionering als attractiemuseum" is toebedacht. Het jaarverslag is op een ik zou haast zeggen "attractieve" manier vormgegeven: het is namelijk tegelijk ook een bouwplaat van De Arend met zijn drie rijtuigen.

Met een valies vol dromen. Fotoboek over de verbouwing van het Spoorwegmuseum te Utrecht. Foto's Jan Lankveld en Gé Dubbeldam, interviews Pieter Webeling. Uitg. Look a Book, 2005. ISBN 9075818262. Het boek bestaat voornamelijk uit (fraaie) foto's. Verder staan er interviews in met de ontwerpers van de vier "Werelden".

Hester Kloosterboer, decorontwerpster bij het NOB, tekende voor Wereld 3. Ze brengt perfect onder woorden wat er fout is aan haar ontwerp: "Dat is het voordeel als je mensen in een karretje zet. Je kunt makkelijk de kijkrichting bepalen. Op de seconde precies regisseer ik wat zij zien, horen en voelen. Zo probeer je de zintuigen zoveel mogelijk te manipuleren." Maar dat is dus wat een museumbezoeker nu juist niet wil, die wil in zijn eigen tempo zijn eigen zintuigen manipuleren.

Denk om uw bagage! Museumgids 2006. Uitgave van het Sporwegmuseum. ISBN 9075818270. Hieronder een "exploded view", een tot bankpasformaat opgevouwen plattegrond van het museum.

De 'Bergkoningin' en de spoorwegen in Nederlands-Indië 1862-1949. Door ir. E. Krijthe. Uitgegeven door het Nederlands Spoorwegmuseum, Utrecht 1983. Dit boekje verscheen naar aanleiding van de komst van de 'Bergkoningin' naar het Spoorwegmuseum. Dit is de bijnaam van een door Werkspoor gebouwde gelede smalspoorstoomlocomotief, die in 1928 in dienst kwam bij de Staatsspoorwegen in Nederlands-Indië. In 1981 werd deze prachtige loc geschonken aan het Spoorwegmuseum (sinds 2005 is de loc verstopt in een kermisattractie). In het boekje wordt ook ingegaan op de geschiedenis van de spoorwegen in Nederlands-Indië tot het jaar 1949, toen het land onafhankelijk werd. Met veel oude foto's en twee losse spoorwegkaarten.

Royal Class. Koninklijk reizen per trein. Door Ben Speet. Uitgeverij Waanders, in samenwerking met het Spoorwegmuseum. Verhalen van reizende koningen, vluchtende keizers, op de trein wachtende prinsen en prinsessen en hun kostbare koninklijke treinen. Koningen en keizers maakten vanaf het prille begin veel en graag gebruik van de spoorwegen. Uiterst luxe treinen vervoerden hen naar alle uithoeken van hun land. De kleine prinses Wilhelmina werd bijvoorbeeld door haar moeder koningin Emma overal mee naar toe genomen, om haar aan het volk te tonen. Maar de trein werd ook gebruikt om privé of in het staatsbelang bevriende koninklijke families te bezoeken. Uitgegeven ter gelegenheid van de tentoonstelling 'Royal Class' in 2010. ISBN 9789040076749.

Klik hier voor meer royalty.

Een greep uit het Spoorwegmuseum. In 2005 uitgegeven dvd met diverse films over het ontstaan van het vernieuwde museum. Ook met historische opnamen uit de archieven van het Nederlands Instituut voor Beeld en geluid, Polygoon, de RVD en de 'NVSB' zoals de NVBS op de hoes wordt genoemd. De "wereld" waarin twee stoomlocs staan ingemetseld, blijkt te zijn ontworpen door een decorontwerpster van de NOS. Die zie je in de film tevreden rondlopen, alles rustig bekijkend. Ze geeft er totaal geen blijk van dat de bezoekers dat straks niet kunnen. Die worden in het donker in een karretje rondgereden, en krijgen af en toe een paar seconden lang de tijd om iets in zich op te nemen, voordat het licht weer uitgaat. Net als de televisie zeg maar.

De overval in het Spoorwegmuseum. Door Guus Betlem jr., met illustraties van Geerard van Straaten. Uitgeverij Kluitman, Alkmaar 1959. Meneer Bollebakker moet na sluitingstijd van het museum het geldkistje opbergen waar de ontvangsten van die dag in zitten. "Dat is niet zo'n groot bedrag want de entrees zijn niet hoog..." Een spannend boek voor jongens van 8-12 jaar!

Suikerzakjes uit de tijd dat een kopje koffie duurder was dan de toegangsprijs.

Tegenwoordig kan iedereen zijn eigen postzegels laten maken. In 2010 werd dat gedaan door de veertigjarige Vereniging Vrienden Nederlands Spoorwegmuseum.

Rollend materieel in beheer van de Werkgroep Materieel van het Spoorwegmuseum. Hieronder vallen niet het statische museummaterieel en De Kameel (dit directievoertuig is eigendom van NS). Rollend is niet altijd hetzelfde als dienstvaardig (dit geldt bijvoorbeeld voor loc 3737). Bron: website Spoorwegmuseum en eigen informatie. Bijgewerkt januari 2012.

* in 2009 gesloopt
** eind 2011 overgebracht naar Bahnpark Augsburg
*** overgedragen aan de Stichting Stoomtrein Fryslân (in 2011 failliet gegaan)

Kunstherinnering

Mijn dochter Charlotte schreef in het najaar van 2005, toen ze 17 was, voor school deze kunstherinnering.

Zie ook:

• Demonstratiebaan voor het seinwezen
• Stoomlocs NS
• Stibans
• In welke musea ben ik geweest?
• Het Spoorwegmuseum na de renovatie (opinie Jan Waszink)

Websites:

• www.spoorwegmuseum.nl
• www.vriendenspoorwegmuseum.nl

vorige       start       omhoog