Mijn boekenkast (deel 2)

Materieelbeschrijvingen Nederland

Geschiedkundig overzicht der stoomlocomotieven van de Nederlandse spoorwegmaatschappijen over de periode 1839-1958. Door N.J. van Wijck Jurriaanse. Technische Uitgeverij H. Stam, Culemborg, 1968. Geen boek waar de stoom uit opslaat, maar een meticuleus overzicht van alle stoomlocomotieven, stoomketels en tenders die de auteur heeft weten op te sporen. Voer voor de nummerliefhebber dus, hoewel er ook enkele foto's in staan. Op het omslag een model van locaalspoorlocomotief 41 van de NCS, eigendom van het Nederlands Spoorwegmuseum, gebouwd door leerlingen van de bedrijfsschool van de hoofdwerkplaats Haarlem. De originele loc kwam in 1904 in dienst.

Stoomlocomotieven. Door H. Waldorp. Uitg. de Alk, Alkmaar 1977. Grote Alk 693. ISBN 9060136934. In het voorwoord schrijft de auteur: "Dit boekje is bedoeld om in beknopte vorm enkele belangrijke stoomlocomotieftypen de revue te laten passeren." En dat is precies wat er in deze aardige publicatie, met flink wat foto's, gebeurt.

Onze Nederlandse stoomlocomotieven in woord en beeld (4e druk). Door H. Waldorp. Uitg. H. Stam, 1963. Dit is de vierde druk, die verscheen in het jaar waarin de spoorwegen 125 jaar bestonden. Er hoort ook een grammofoonplaatje met stoomlocgeluiden bij: 33-toeren ep, nummmer 111 153 E.

Onze Nederlandse stoomlocomotieven in woord en beeld (6e druk). Door H. Waldorp. Uitg. de Alk, Alkmaar 1982. ISBN 9060139097. Overzicht van alle stoomlocomotieven die bij de Nederlandse spoorwegen in gebruik zijn geweest.

De eerste druk van dit boek (in mijn bezit) verscheen in 1932. Bij de verschillende drukken heeft de auteur er steeds naar gestreefd om andere foto's te gebruiken. De laatste (7e) druk verscheen in 1986. In april 2005 verscheen een geheel herziene en uitgebreide nieuwe versie; zie hieronder.

De Nederlandse stoomlocomotieven. Door R.C. Statius Muller, A.J. Veenendaal jr. en H. Waldorp†. Uitg. de Alk, Alkmaar 2005. ISBN 9060132629. Overzicht van alle stoomlocomotieven die bij de Nederlandse spoorwegen in gebruik zijn geweest, met zeer veel foto's. Opvolger van de sinds 1932 verschenen boeken van H. Waldorp.

Zie ook het overzicht Stoomlocs NS.

Stoomtractie bij de Nederlandse Spoorwegen 1944-1958. Door H. van Poll. Uitg. De Bataafsche Leeuw, Dieren 1983, 2e druk. ISBN 9067070033. Met honderden zwartwitfoto's van de bekende spoorwegfotografen uit die tijd. Uitgave onder auspiciën van de werkgroep "De Stoomlocomotief", die ook het tijdschrift Stoomkroniek uitgaf (later Railkroniek, tegenwoordig Railmagazine).

De locomotieven van Werkspoor. Door H. de Jong. Uitg. de Alk, Alkmaar 1986. ISBN 906013933X. Overzicht van de door Werkspoor (voorheen de firma Paul van Vlissingen en Abram Dudok van Heel) gebouwde locomotieven en treinstellen, in de periode 1843 tot 1963. In 1970 ging Werkspoor failliet. De samensteller van het boek heeft zich helaas beperkt tot het in Amsterdam gebouwde materieel. Het door Werkspoor Utrecht gebouwde materieel wordt alleen even opgesomd achter in het boek. Dit betreft een groot aantal stroomlijntreinstellen, rijtuigen en trams.

Ook verder valt er over de opzet en uitwerking van het boek het nodige te zeggen, blijkens het door Martin van Oostrom in 1987 in eigen beheer uitgegeven vlugschrift "De locomotieven van Werkspoor" kritisch beschouwd. Het boek is volgens hem in feite niet meer dan "een rommelige compilatie van enkele bekende spoorwegboeken. (...) Uitgever en auteur hebben de lezers met een boek vol inconsequenties en onjuiste gegevens opgezadeld, zodat bij het gebruik van dit boek als naslagwerk iedere keer opnieuw de betreffende gegevens moeten worden nagetrokken. Weest op Uw hoede!"

Zie ook het thema Werkspoormaterieel.

Majesteit, uw trein staat gereed! De geschiedenis van het koninklijk spoorwegmaterieel in Nederland. Door G.F. van Reeuwijk. Uitg. Kluwer, Deventer 1980. ISBN 9020112996.

Klik hier voor meer royalty.

Mat'54 in kleur. Extra uitgave van de Stichting Mat'54 Hondekop-Vier, verschenen in februari 2002. Het boekje toont alle kleurvarianten waarin de Hondekoppen hebben rondgereden, inclusief de speciale beschilderingen aan het eind van hun loopbaan. Klik hier voor meer informatie over de Stichting Mat'54 Hondekop-Vier.

Van Duizend tot Dubbeldekker. De moderne tractie bij de NS in kleur. Door M.L. Vocke e.a. Uitg. Schuyt & Co, Haarlem 1988. ISBN 9060972376. Dit boek beschrijft de materieelinzet bij NS in de jaren 80. Zeer veel kleurenfoto's.

Onze treinen en locomotieven. Beknopt materieeloverzicht met kleurenfoto's. Brochure uit 1966 van de afdeling Propaganda van de N.V. Nederlandsche Spoorwegen.

Treinen. Brochure uit 1983 van de afdeling Redactionele Producties I en E van de Nederlandse Spoorwegen.

Klik hier voor de inhoud van deze en andere boekjes.

Stoomlocomotieven van de Nederlandse Spoorwegen. Door N.J. van Wijck Jurriaanse. Uitg. Wyt, Rotterdam 1972. ISBN 906007517X. Overzicht van de stoomlocomotieven die na het ontstaan van de belangengemeenschap Nederlandsche Spoorwegen, in 1920, dienst hebben gedaan. Deel 1 van de serie Spoorwegen in Nederland.

Andere locomotieven van de Nederlandse Spoorwegen. Door N.J. van Wijck Jurriaanse. Uitg. Wyt, Rotterdam 1974. ISBN 9060075374. Overzicht van de acculocs, diesellocomotieven en elektrische locomotieven, die sinds 1908 in ons land een rol hebben vervuld. Deel 3 van de serie Spoorwegen in Nederland.

De stalen getrokken rijtuigen der Nederlandse Spoorwegen. Door N.J. van Wijck Jurriaanse. Uitg. Wyt, Rotterdam 1980. ISBN 9060075870. Overzicht en beschrijving van al het getrokken stalen NS-materieel van 1928 tot 1968, met uitzondering van de Blokkendozen. Deel 8 van de serie Spoorwegen in Nederland.

Alle stalen getrokken rijtuigen op een rij. Uitgegeven door Stibans, 2003. Voer voor de nummerfetisjisten. Nummering, vernummeringen, afvoerdatum en dergelijke van alle stalen rijtuigen die bij de NS dienst hebben gedaan, inclusief Blokkendozen. Een register ontbreekt, maar de materieeltekeningen bieden enig houvast bij het zoeken van een bepaald rijtuig.

Van stoom tot stroom. Het blokkendoosmaterieel van de NS. Door N.J. van Wijck Jurriaanse. Uitg. de Alk, Alkmaar 1980. ISBN 9060139062. Boek waarin de geschiedenis van het uit 259 rijtuigen bestaande blokkendoosmaterieel uitvoerig wordt beschreven.

Diesellocomotieven in Nederland. Door Carel van Gestel e.a. Uitg. de Alk, Alkmaar 2002. ISBN 9060130898. Overzicht van alle benzine- en diesellocomotieven die in Nederland dienst hebben gedaan of nog dienst doen, inclusief die van buitenlandse maatschappijen.

Elektrische lokomotieven in Nederland. Door Carel van Gestel e.a. Uitg. de Alk, Alkmaar, derde druk 1997. ISBN 9060139690. Overzicht van alle elektrische locomotieven die in Nederland dienst hebben gedaan of nog dienst doen, inclusief die van buitenlandse maatschappijen. Ook het ontwerp van de nooit gebouwde serie 1400 komt aan de orde.

Dieseltreinen in Nederland. Door Carel van Gestel e.a. Uitg. de Alk, Alkmaar, derde druk 1997. ISBN 9060139755. Overzicht van alle verbrandingsmotorrijtuigen en dieseltreinstellen die in Nederland dienst hebben gedaan of nog dienst doen, inclusief die van buitenlandse maatschappijen.

Blauwe Engelen en Rode Duivels. Door Carel van Gestel e.a. Uitg. de Alk, Alkmaar, 2000. ISBN 9060131126. Dit boek is een aanvulling op "Dieseltreinen in Nederland."

Elektrische treinen in Nederland. Deel 1. Door Carel van Gestel e.a. Uitg. de Alk, Alkmaar, tweede druk 1997. ISBN 9060139895. Dit deel beschrijft het materieel van de ZHESM, het materieel '24 (Blokkendozen) en het eerste stroomlijmaterieel (mat. '35 en '36).

Elektrische treinen in Nederland. Deel 2. Door Carel van Gestel e.a. Uitg. de Alk, Alkmaar, tweede druk 1997. ISBN 9060139895. Dit deel beschrijft het stroomlijnmaterieel 1940, 1946, postrijtuigen Pec, materieel 1954 (Hondekoppen) en het Beneluxmaterieel uit 1957.

Elektrische treinen in Nederland. Deel 3. Door Carel van Gestel e.a. Uitg. de Alk, Alkmaar, 1997. ISBN 906013057X. Dit deel beschrijft het stroomlijnmaterieel Plan T, Plan V, de motorpostrijtuigen, Plan Y (Sprinters) en Plan Z (Koplopers).

Hondekoppen en Muizeneuzen. Door Carel van Gestel e.a. Uitg. de Alk, Alkmaar, 2003. ISBN 9060132173. Dit boek is een aanvulling op deel 2 van "Elektrische treinen in Nederland."

De Nederlands-Zwitserse TEE. Door Martin van Oostrom. Uitg. Uquilair 1997. ISBN 9071513289. Fraai boek over het ontwerp, de bouw en de levensloop van de dieselelektrische treinstellen NS 1001-1003 en SBB 501-502. In het begin van het boek komen ook enkele andere stellen uit de beginperiode van de TEE (medio jaren vijftig) voorbijrijden.

De Nederlands/Zwitserse TEE-stellen zijn nadat ze hun dienst hadden bewezen naar Canada verkocht. Inmiddels is een deel van het materieel weer terug in Europa, om er een nieuw treinstel van te formeren. De motorwagens zijn helaas allemaal gesloopt.

Diesel-Elektrische locomotieven NS-serie 2600 en NS-loc 2801. Werkspoor-lijndiesellocs van NS. Door Paul Henken. Uitg. Uquilair, 2006. ISBN 9071513556. De geschiedenis van twee mislukte projecten: de serie 2600 (Beelen) en loc 2801 (Kreupele Marie).

Diesel-Elektrische locomotieven NS-serie 2400. Eenvoudige bediening en breed inzetbaar. Door Martin van Oostrom. Uitg. Uquilair, 2009. ISBN 9789071513695.

Stevig motorgebrul en een zwarte rookpluim: dit standaardtype diesel-elektrische locomotief van de Franse fabrikant Alsthom vond emplooi over de hele wereld, waarvan 130 stuks bij NS dienst deden. Samen met de diesellocs van de serie 2200 vormden zij drie decennia lang de ruggegraat van het Nederlandse goederenvervoer. De locs hadden een eenvoudige bediening en waren breed inzetbaar. Voor de lichte en middelzware goederentreinen stelde de NS vanaf 1954 de NS-serie 2400/2500 in dienst, de laatste loc uit deze serie kwam in 1957 op de baan. In rap tempo vervingen zij het resterende stoomlocomotievenpark. Het stoomtijdperk kon mede daardoor en dankzij verdergaande elektrificaties in 1958 bij NS beëindigd worden. De serie 2400 heeft nagenoeg elk stukje van het Nederlandse spoorwegnet bereden. In 1992 werden de laatste locs bij NS buiten dienst gesteld. Een aantal van hen vond in het buitenland een tweede emplooi bij de aanleg van nieuwe spoorlijnen. Martin van Oostrom schreef dit standaardwerk aan de hand van originele documenten. Mede door het unieke en fraaie fotomateriaal en een aantal tekeningen komen deze locomotieven in al hun aspecten weer tot leven. Enkele foto's verschenen eerder op de website van Nico Spilt.

Elektrische locomotieven NS-serie 1000. Door Henk Bouman. Stichting Railpublicaties, 1992. ISBN 9071513092. Voor in het boek staat dat het de "eerste druk" is. Het boek is zeer gezocht, maar een tweede druk zal niet verschijnen aldus de uit de Stichting Railpublicaties voortgekomen uitgeverij Uquilair.

Elektrische locomotieven SNCF-serie BB-300. Door W.H. van den Dool sr. Uitg. Uquilair, 2004. ISBN 9071513505. De ondertitel luidt "Stamboom van de NS-locomotieven serie 1100". Het boek is een voorbode van boek over de NS 1100, die is voortgekomen uit een Franse locomotieffamilie.

Elektrische locomotieven NS-serie 1100. Hoogtepunt en einde in de ontwikkeling van het "Midi"-type. Door W.H. van den Dool sr. Uitg. Uquilair, 2006. ISBN 9071513564. In dit boek zijn diverse kleurenfoto's van mijn hand opgenomen. Zie Presentexemplaren.

Elektrische locomotieven NS-serie 1200. Door Henk Bouman. Uitg. Uquilair, 1998. ISBN 9071513297. De ondertitel van het boek luidt "De geschiedenis van de Nederlandse Amerikanen." Een geschiedenis die bij het verschijnen van dit boek overigens nog niet helemaal was afgelopen.

Elektrische locomotieven NS-serie 1300. Door Henk Bouman. Uitg. Uquilair, 1999. ISBN 9071513327.

NS-motorrijtuigen omBC en omC. Door Martin van Oostrom. Uitg. Uquilair 2007. ISBN 9071513602.

In de jaren twintig werden, om de dure stoomlocomotief van onrendabele nevenlijnen terug te dringen, enkele series motorrijtuigen gebouwd: de vierassige omBC's en omC's, en de twee-assige omC's. Deze motorrijtuigen vertoonden gelijkenis met het elektrische materieel 1924 (Blokkendozen). In 1937 volgde een serie van acht motorrijtuigen, afgeleid van de omBC's uit 1929 maar met een modieus stroomlijnjasje. Aan de type-aanduiding omC danken deze treinen hun bijnaam "Ome Ceesje". Aan dit boek heeft uw webmeester een bescheiden bijdrage geleverd (pagina 230). Lees meer over de motorrijtuigen omBC en omC.

NS loc 3737. De laatste Jumbo. Door Jan de Bruin en Guus Ferrée. Uitg. De Alk, Alkmaar 1996. ISBN 9060130693. Dit boek geeft een beknopte geschiedenis van de serie waartoe loc 3737 behoorde. Van deze eens 120 exemplaren omvattende serie is slechts één loc bewaard gebleven. Deze heeft jarenlang in het Spoorwegmuseum gestaan, maar is later weer rijvaardig gemaakt. De diverse restauratieperikelen komen eveneens uitgebreid aan de orde. Uitgeverij De Alk heeft de gewoonte om de mooiste foto's te verpesten door ze over de vouw van het boek te plaatsen, en houdt haar naam op dit gebied ook in dit boek hoog. Verder wordt loc 3737 door de auteurs voortdurend de "Oude Dame" genoemd, wat na 86 keer toch een beetje gaat vervelen.

Klik hier voor meer over loc 3737.

Stoomlocomotieven serie NS 6300. Door Martin van Oostrom. Uitg. Stichting Rail Publicaties, 1985. ISBN 9071513017. Van deze serie, die de bijnaam "Beulen" droeg vanwege de moeite die het kostte de hongerige machines te stoken, is loc 6317 bewaard gebleven in het Spoorwegmuseum.

Stoomlocomotieven serie NCS 71-78 (NS 3600). Door Martin van Oostrom. Uitg. Stichting Rail Publicaties, 1988. ISBN 9071513033.

Stoomlocomotieven serie SS 685-799 (NS 3700). Door Paul Henken. Uitg. Uquilair, 2001. ISBN 9071513386. Van deze serie is loc 3737 bewaard gebleven.

Stoomlocomotieven NS-serie 6100. Door Paul Henken. Uitg. Uquilair, 2002. ISBN 9071513432. Dit is de tenderuitvoering van de loc serie 3700.

Stoomlocomotieven serie HSM 501-535 (NS-serie 2100). Door Paul Henken. Uitg. Uquilair, 2003. ISBN 9071513459. Van deze serie is loc 2104 bewaard gebleven in het Spoorwegmuseum.

Stoomlocomotieven SS 801-935 (NS-serie 1700).
Door Paul Henken. Uitg. Uquilair, 2008. ISBN 9071513661.

Stoomlocomotieven Serie SS 601-612 en 651-680 (NS 6500 en 8100). De Bt-rangeerlocomotieven van de Staatsspoorwegen. Door Paul Henken. Uitg. Uquilair, 2011. ISBN 9071513726.

Stoomlocomotieven NS 3900. De laatste Nederlandse sneltreinlocomotieven. Door Paul Henken. Uitg. Uquilair, 2012.

In deze boeken wordt zeer uitvoerig ingegaan op de voor­geschiedenis, het ontwerp, de bouw, de latere constructie­wijzigingen en de dienstuitvoering. Zo uitvoerig dat het soms een beetje saai wordt, vooral als je de tijd waarin deze locomotieven dienst deden niet zelf hebt meegemaakt. Het was aantrekkelijker geweest als er wat meer over de grenzen van de beschreven series heen was gekeken. Minder details opnemen, en dan bijvoorbeeld de boeken over de 3700 en de vrijwel identieke 6100 met elkaar combineren.

Zie ook het overzicht met Nederlandse stoomlocomotieven.

Loc 6104 rond 1935 in Hilversum. Naast het machinisten-huis staat mijn grootvader, rangeerder N. Spilt.

Deze foto uit mijn collectie is door een fout van een fotobeheerder van de NVBS met een onjuist bijschrift in het boek over de serie 6100 terecht gekomen.

Buitenlandse spoor- en tramwegen

Materieelbeschrijvingen buitenland

Locomotives of British Railways. Door H.C. Casserley en L.L. Asher. Spring Books, London 1965 (eerste druk 1961). De meer dan 700 zwartwitfoto's zijn bijna allemaal gemaakt door H.C. Casserley.

In 1948 werden de vier spoorwegmaatschappijen in Groot-Brittannië genationaliseerd. Ze gingen op in British Railways. De vier maatschappijen, ook wel aangeduid als The Big Four, waren Great Western Railway (GWR), Southern Railway (SR), London, Midland & Scottish Railway (LMS) en London & North Eastern Railway (LNER). Deze vier maatschappijen waren in 1923 ontstaan tijdens de grouping van een groot aantal kleinere spoorwegmaatschappijen.

Bij de nationalisatie in 1948 waren meer dan 20.000 stoomlocomotieven betrokken, verdeeld over honderden classes. Voor deze locs werd een nummerschema ontworpen, waarbij de oorspronkelijke nummers zoveel mogelijk herkenbaar bleven. Dit deed men eenvoudig door er cijfers voor te zetten. De locs van de SR werden genummerd vanaf 30000. De locs van LMS werden genummerd in de series 40000 en 50000, waarbij een grote groep oudere locs werd ondergebracht in de serie 58000. De LNER-locs, die in 1946 nog in een volledig nieuw nummerschema waren ondergebracht, kregen 60000 bij het locnummer opgeteld. De locs van GWR behielden hun nummers (onder de 10000). Deze keuze had te maken met het feit dat de GWR als enige koperen locnummerplaten gebruikte. De andere maatschappijen werkten met geschilderde nummers, die eenvoudig te veranderen waren.

Diesellocomotieven kregen nummers vanaf 10000, elektrische locomotieven vanaf 20000. Typisch Engels is het om de eerste loc van een serie het volgnummer 0 te geven, bijvoorbeeld de serie 27000-27006, bij de NS genummerd vanaf 1501.

Na 1948 heeft British Rail zelf ook nog stoomlocomotieven gebouwd. Voor een deel als vervolg op bestaande series, maar ook nieuwe ontwerpen. Deze werden genummerd vanaf 70000. In Groot-Brittannië heerste in 1948 nog de stoomlocomotief, maar in 1968 was het afgelopen. Dit terwijl in maart 1960 de laatste nieuwe stoomlocomotief in dienst was gesteld. Deze loc, nummer 92220, kreeg de toepasselijke naam Evening Star.

Handig om te weten: een tenderlocomotief heet in het Engels een "tank engine". Het Engelse "tender locomotive" staat voor een locomotief met losse tender.

The Observer's Book of Railway Locomotives of Britain. Samenstelling H.C. Casserley. Uitg. Frederick Warne & Co., 1955, revised edition 1964.

Onmisbaar zakboekje voor de Britse locomotiefspotter. Driekwart van het boekje was in 1964 nog nodig voor de stoomlocomotieven.

British Pacific Locomotives. Door Cecil J. Allen. Uitg. Ian Allan Ltd, 1962.

De eerste Britse Pacific, asopstelling 4-6-2 (of op z'n Duits of Nederlands 2C1), verscheen al in 1908 op de rails. Maar de bloeiperiode van dit loctype begon in 1922. De grote locomotiefbouwers uit de hoogtijdagen van de spoorwegen waren Gresley, Thompson, Peppercorn, Stanier en Bulleid, die elk voor hun eigen maatschappij prachtige locs ontwierpen. Ook na de Tweede Wereldoorlog, toen de Britse spoorwegen waren genationaliseerd, werden er nog nieuwe locomotieven gebouwd. De laatste Standard Pacific werd in 1954 opgeleverd. In dit dikke boek komen ook enkele nooit gebouwde ontwerpen aan de orde.

Bulleid's Pacifics. Door D.W. Winkworth. Uitg. George Allen & Unwin, London, 1981 (oorspronkelijk gepubliceerd 1974). ISBN 0046250050.

Biografie van de beroemde Bulleid Pacifics.

Leader. Steam's last chance. Door Kevin Robertson. Uitg. Alan Sutton, 1988. ISBN 0862993768.
Leader and Southern experimental steam. Door Kevin Robertson. Uitg. Alan Sutton, 1990. ISBN 0862997437.
The Leader Project. Fiasco or Triumph? Door Kevin Robertson. Uitg. Ian Allan, 2007. ISBN 0860936060.

Voor meer over dit bijzondere ontwerp van Bulleid zie The Leader Project.

Mallard and the A4 Class. Door David McIntosh. Uitg. Ian Allan, 2008. ISBN 9780711032972.

In 1938 legde loc 4468 van de LNER het officiële wereldrecord voor stoomlocomotieven op 126 miles/hour (202,7 km/uur). De loc droeg de naam Mallard (wilde eend). In dit boek wordt de geschiedenis beschreven van de serie waartoe de Mallard behoorde, met ruim aandacht voor de recordrit en de aanloop daartoe. De ontwerper, Nigel Gresley, had zich uitgebreid verdiept in de snelle Duitse dieseltreinen uit die tijd, maar kwam tot de conclusie dat een gestroomlijnde stoomloc met bijpassende rijtuigen een betere oplossing was.

City of Truro. Main Line Centenarian. Door Michael Rutherford. Uitg. Friends of the National Railway Museum, 2003. ISBN 0954668502. De City of Truro was in 1904 de eerste stoomlocomotief die sneller dan 100 miles/hour reed. In 1989 was deze fraaie loc te gast op het jubileum NS 150.

Flying Scotsman. The People's Engine. Door Geoffrey Hughes. Uitg. Friends of the National Railway Museum, 2005. ISBN 0954668537. Dit boek gaat over loc LNER 4472 die de naam Flying Scotsman draagt. Er bestond en bestaat ook een trein die zo heet. Sinds 1862 vertrekt deze trein 's ochtends om 10.00 uur uit London King's Cross.

Deutschlands Dampflokomotiven gestern und heute. Door Karl-Ernst Maedel. VEB Verlag Technik Berlin, 1e druk 1957.

Die deutschen Dampflokomotiven gestern und heute. Door Karl-Ernst Maedel. VEB Verlag Technik Berlin, 5e druk 1968.

Stoomlocs van de Deutsche Bundesbahn met bouwseries, bedrijfsnummers en depots. Door Martin van Oostrom. De Alk, Alkmaar 1973. Grote Alk 643. Beschrijving van de stoomlocseries die toen nog in dienst waren bij de DB. Behalve matig afgedrukte zwartwitfoto's bevat het boekje een overzicht van alle afzonderlijke locomotieven en de depots waar ze op 1 januari 1972 gestationeerd waren. De treinenjager had echter meer baat bij de boekjes die de Eisenbahn Kurier twee keer per jaar uitgaf, en waarin je ook de dienstregeling kon vinden van alle personentreinen die nog met stoom werden gereden.

Die preussische P10. Ein Lokporträt in Wort, Bild und Ton. Johannes C. Klossek, Albert Mühl. Sonderausgabe des Lok-Magazins mit Schallplatte. Franckh'sche Verlagshandlung, Stuttgart 1970. Met grammofoonplaatje. Op het omslag het vertrek van een P10 (Baureihe 39) uit Neustadt, 1964.

Reko- und Neubau Dampfloks der DR. Door Hans Wiegard. Uitg. GeraMond, München 2001. ISBN 3765471038.

Na de Tweede Wereldoorlog moest in beide Duitslanden het spoorwegbedrijf weer worden opgebouwd. De stoomlocomotief was daarbij onmisbaar. West-Duitsland ging er onder andere dankzij het Marshall Plan vanaf 1950 weer op vooruit: het Wirtschaftswunder. Daardoor kon men gaan denken aan modernere tractiemiddelen, hoewel er nog wel nieuwe stoomlocomotieven werden gebouwd. Oost-Duitsland, economisch leeggeplunderd door de Sovjet-Unie, bleef echter achter. In de jaren vijftig begon men noodgedwongen met een omvangrijk programma om verouderde stoomlocomotieven te moderniseren en om nieuwe locs te bouwen, vaak op basis van oudere ontwerpen.

In dit boek wordt uitgebreid ingegaan op de "Nachkriegskonstruktionen der Reichsbahn". Voorbeelden: Baureihe 01.5, Baureihe 44, Baureihe 52, en de smalspoorlocs van de HSB.

Fahrzeugportrait Baureihe 01.5. Door Dirk Endisch. Uitg. Transpress, Stuttgart 2001. ISBN 3613711672.

Tussen 1962 en 1965 werden in Oost-Duitsland 35 locs van de Baureihe 01 grondig verbouwd. De locs kregen nieuwe ketels en ondergingen ook allerlei andere aanpassingen. Opvallend is de doorlopende dombekleding bovenop de ketel, die ook de bekende Oost-Duitse trapeziumvormige voorverwarmer gedeeltelijk bedekt. De meeste locs werden omgebouwd op oliestook. De locs kregen ook nieuwe nummers: 01 501 t/m 01 535. Enige locs hebben "boxpokwielen" gehad. Deze waren echter van slechte kwaliteit en zijn op den duur vervangen door versterkte spaakwielen.

De renovatie was aanvankelijk geen succes. Het programma kostte veel meer geld dan voorzien, en in het begin waren er allerlei kinderziektes. Maar uiteindelijk voldeden de locs uitstekend. Tot halverwege de jaren 70 speelden ze een hoofdrol in het zware sneltreinverkeer in de DDR. Ze kwamen ook regelmatig de grens over, bijvoorbeeld met de sneltreinen tussen Berlijn en Hamburg. De laatste loc ging in 1982 uit dienst. Vijf exemplaren van de stoere "Reko-01" zijn bewaard gebleven. Klik hier voor foto's.

Das grosse Lokomotivenalbum. Door Andreas Knipping (deel 1) en Clemens Hahn (deel 2). Uitg. Sconto, München 2004. ISBN 386517017X.

Gebundelde heruitgave van twee eerder bij GeraNova verschenen boeken. In het eerste deel worden de tussen 1949 en 1993 bij de Deutsche Bundesbahn ontwikkelde locomotieven en treinstellen beschreven. In het tweede deel gebeurt dat voor de in die periode bij de Deutsche Reichsbahn (DDR) ontwikkelde treinen. Niet alleen de nieuw gebouwde treinen komen aan bod, maar ook de (soms experimentele) verbouwingen aan stoomlocomotieven die de Tweede Wereldoorlog hadden overleefd. In 1992, drie jaar na de val van de Berlijnse Muur, werd de eerste nieuwe "Gesamtdeutsche Lok" besteld: de Baureihe 112.1, waarvan beide maatschappijen er 45 zouden krijgen. Maar toen de eerste locs werden afgeleverd, bestonden de twee spoorwegmaatschappijen niet meer: ze waren opgegaan in de nieuwe DB.

Die deutschen Krokodile. Ellok-Baureihe E93 und E94. Door Hans-Dieter Andreas en Manfred Herb. Verlag Wolfgang Zeunert, Gifhorn 1981. ISBN 3921237645.

De eerste twee locs van de Baureihe E93, een zesassige loc op twee draastellen (asopstelling C'C'), werden in 1933 gebouwd door AEG. Tot 1939 werden 18 locs gebouwd. Van de vervolgserie, Baureihe E94, werden tussen 1940 en 1956 door diverse fabrikanten 285 exemplaren gebouwd. De E94 was sterker en sneller dan de E93. De locs werden vooral gebruikt voor het zware goederenvervoer in het zuiden van Duitsland of als opdrukloc bij steile hellingen, maar ze waren ook wel voor personentreinen te zien. Hun bijnaam krokodil danken dit soort locs aan hun lange neuzen.

In 1968 werden de locs vernummerd in Baureihe 193 resp. 194 (in Oost-Duitsland 254). Van de E94 zijn na de oorlog 44 exemplaren in Oostenrijk achtergebleven. Deze zijn in 1953 door de ÖBB genummerd in de Reihe 1020.

Lijndiesellocs in West-Europa. Door B.A. van Reems. Uitg. De Bataafsche Leeuw, Amsterdam 1988. Tweede, bijgewerkte druk. ISBN 9067071854.

De ondertitel "1945-heden" is wat onbeholpen, want zo'n boek wordt ook na het verschijningsjaar nog weleens gelezen. Verder is het jammer dat er bijna geen kleurenfoto's in staan. Verder is het een prettig boek, met een vooral op de techniek gerichte beschrijving van de lijndiesellocs die vanaf 1945 in West-Europa in dienst zijn gekomen, vaak met als doel de stoomlocomotieven van het toneel te verdrijven. Op de voorkant een foto van ÖBB-loc 2043.64 met een rijtje tweeassers.

50 Jahre Diesellokomotiven. Gesamtentwicklung 1913 bis 1945; Entwicklung seit 1945 in Europa. Door H.K. Stockklausner. Birkhauser Verlag, Basel und Stuttgart, 1963.

Een gedegen boekwerk, dat begint met de eerste experimenten met benzinemotoren en later met dieselmotoren, waaronder de Duitse V3201 die op perslucht reed: de dieselmotor dreef een luchtpomp aan, waarna de samengeperste lucht door cilinders als van een stoomlocomotief werd geleid. Op het omslag staat een Russische dubbellocomotief van het type TG 102.

Alles für die Lok. Vom Werdegang der Lokomotiven. Door Wolfgang Messerschmidt. Franckh'sche Verlagshandlung, Stuttgart, 1971. Over de ontwikkeling van locomotieven, vanaf de tekentafel tot en met de eerste proefritten. Op het omslag een foto van locs V200 013, E10 137 en 01 1087.

Ellok-Raritäten. Kuriositäten und Besonderheiten elektrischer Lokomotiven. Door Wolfgang Messerschmidt. Franckh'sche Verlagshandlung, Stuttgart, 1976. ISBN 3440042995. De titel belooft rariteiten, en die zijn dan ook in het boek te vinden. Bijvoorbeeld foto's van Italiaanse draaistroomlocomotieven die een tweepolige bovenleiding nodig hadden. Op het omslag een foto van de Duitse sneltreinloc E18 047 voor een goederentrein.

Giganten der Schiene. Door Karl-Ernst Maedel. Uitg. Franckh'sche Verlagshandlung, Stuttgart, 1962. Op het omslag een foto van locs E10 136 en V200 056. Ik ben helaas geen jongen meer, vandaar dat ik wat moeite had met de jongensboekachtige manier waarop de geschiedenis van de elektrische en dieseltreinen is beschreven. Maar het is interessant om te lezen hoeveel moeite het heeft gekost voordat de stoomlocomotief verdrongen kon worden door moderne tractiemiddelen. Onder de in dit boek beschreven treinen bevinden zich ook de Beneluxtreinstellen van NS en NMBS, echter met een foto van een vierdelig Hondekoptreinstel. Zelfs een grootmeester als Maedel laat dus wel eens een steekje vallen...

Zie ook het thema Giganten der Schiene.

Elektrische Lokomotiven fotografiert von Carl Bellingrodt. Eisenbahn Kurier, Freiburg 1979. ISBN 3882552107. Dit boek verscheen ter gelegenheid van het 100-jarige bestaan van de elektrische locomotief. Met grote zwartwitfoto's van alle elektrische locomotieven die in Duitsland hebben rondgereden. De meeste foto's zijn gemaakt door de beroemde fotograaf Carl Bellingrodt, die al voor de Tweede Wereldoorlog actief was langs de rails. Zijn archief is na zijn overlijden overgegaan naar de Eisenbahn Kurier.

Fiat Materiale Ferrotranviario. Overzicht van treinen en aanverwante producten van Fiat, circa 1960.

Fiat Ferroviaria was vanaf 1930 de locomotiefdivisie van Fiat (Fabbrica Italiana Automobili Torino). In 1996 werd het Zwitserse SIG overgenomen. In 2002 ging Fiat Ferroviaria op in het Franse Alstom. Enkele foto's uit het boek.

Schienenzeppelin. Franz Kruckenberg und die Reichsbahn-Schnelltriebwagen der Vorkriegszeit. Door Alfred B. Gottwald. Uitg. Rösler + Zimmer Verlag, Augsburg 1972. Biografie van Franz Kruckenberg (1882-1965), die zich eerst bezighield met het ontwerpen van luchtschepen (zeppelins) maar zich daarna op de spoorwegen richtte. Zijn bekendste ontwerp is de Schienenzeppelin, een motorrijtuig dat werd aangedreven door een vliegtuigmotor en -propellor. Later was hij betrokken bij het ontwerp van snelle dieseltreinstellen.

Klik hier voor meer over de Schienenzeppelin.

Deutsche Schnelltriebwagen. Door Günter Dietz en Peter Jach. EK-Verlag, Freiburg 2003. ISBN 3882552247. Historisch overzicht, beginnend bij de "Fliegende Hamburger" uit 1932 tot de ET 403 ("Donald Duck") uit 1973. Met veel technische gegevens en prachtige foto's, onder andere van Carl Bellingrodt. De eerste experimenten met snelle treinen komen eveneens aan de orde, zoals die met de Schienenzeppelin van Franz Kruckenberg. Ook de snelle treinstellen van de naoorlogse DR worden behandeld, zoals het prachtige type "Görlitz".

Klik hier voor meer over snelle Duitse dieseltreinen.

Alweg-Bahn. Technik, Geschichte und Zukunft der legendären Einschienenbahn. Door Reinhard Krischer. Uitg. Transpress, Stuttgart 2003. ISBN 3613712091.

De naam ALWEG is afgeleid van de letters van de naam van Dr. Axel L. Wenner-Gren, de initiatiefnemer en financier van het concept van de Alweg-Bahn uit de jaren vijftig. De treinen zijn voorzien van wielen met luchtbanden, waarmee ze over een betonnen baan rijden. Dwarswielen, eveneens met rubber banden, zorgen ervoor dat de trein niet kan ontsporen.

Uitgebreide boekspreking.

Magnetbahn Transrapid. Die neue Dimension des Reisens. MVP Versuchs- und Planungsgesellschaft für Magnetbahnsysteme; Transrapid International Gesellschaft für Magnetbahnsysteme. Hestra-Verlag, 1989. ISBN 3777102083.

Radlos in die Zukunft? Die Entwicklung neuer Bahnsysteme. Ralf Roman Rossberg. Orell Füssli Verlag, 1983. ISBN 3280015030.

Meer over de Transrapid en andere systemen.

Spoorwegtechniek

Het spoorwegmaterieel en het spoor. Beknopte handleiding voor de kennis van het spoorwegmaterieel en zijn werking op den weg. Door ir. P. Labrijn en ir. E. Bolleman Kijlstra, ingenieurs bij den Dienst van Tractie en Materieel der Nederlandsche Spoorwegen. Uitg. J.B. Wolters, 1920.

Boek (de schrijvers zelf noemen het een boekje) bestemd voor de aanstaande opzichters van de weg en voor andere belangstellenden. Behandeld worden de bouw en de inrichting van het spoorwegmaterieel en de invloed die door dit materieel gedurende de rit op het spoor wordt uitgeoefend.

De stoomlocomotief. Deel I: tekst, deel II: figuren. Door ir. P. Labrijn. Oosthoek's uitg.mij. Utrecht, 1948.

Deze handleiding werd gebruikt bij de opleiding van locomotiefpersoneel. Uitgebreid worden de constructie en de werking van de stoomlocomotief beschreven. In deze naoorlogse versie van dit standaardwerk wordt ook aandacht besteed aan de bijzonderheden van de in ons land dienstdoende Engelse, Zweedse en Zwitserse locomotieven. En negen jaar later waren alle stoomlocomotieven uit dienst.

Eisenbahnfahrzeuge. I. Die Lokomotiven. Door H. Hinnenthal. Uit de "Sammlung Göschen", een serie toentertijd goedkope boekjes over uiteenlopende onderwerpen. In dit deel wordt op de technische aspecten van de stoomlocomotief ingegaan. Uitgegeven door Walter de Gruyter & Co. Sammlung Göschen (107). Leipzig, 1913.

Eisenbahnfahrzeuge. I. Die Dampflokomotiven. Geheel bewerkte herdruk van het boekje uit 1913. Inmiddels waren er ook andere dan stoomlocomotieven, vandaar dat de titel moest worden aangepast. Walter de Gruyter & Co. Sammlung Göschen (107). Leipzig, 1921.

Handboek voor spoorwegtechniek. Handboek ten dienste van spoorwegtechnici, waterbouwkundigen, machinisten, werkmeesters en voor allen die in dienst zijn van de spoor- en tramwegen en hen die door hun functie daarmee in aanraking komen of die daarvoor werken uitvoeren, benevens studeerenden aan technische scholen enz.

Samengesteld door Vakgroep I (technici) van den Bond van Ambtenaren in dienst van de Nederlandsche Spoorwegen.
A.W. Sijthoff's Uitgevers-maatschappij N.V., Leiden. Verschenen in de jaren dertig. Drie delen, ongeveer 1800 blz.

Deel I. Aardebaan, kunstwerken, gebouwen, bovenbouw van den weg, opmetingen enz.
Deel II. Seinwezen. Algemeen gedeelte; mechanische inrichtingen; electrische inrichtingen; electrische inrichtingen in verband met de stroomlevering voor de sein- en wisselbediening.
Deel III. Verlichting van gebouwen en buitenverlichting, locomotieven, locomotoren, rijtuigen en wagens, remwerken, verlichting en verwarming van spoorwegmaterieel, electrificatie der Nederlandsche Spoorwegen, electrisch stroomlijnmaterieel, kolen- en watervoorziening van locomotieven, aardwind, railrem, electrisch rangeeren, perronwagens, dieselmotoren, diesel-electrisch materieel.

Spoorwegtechniek, het rollend materieel. Uitgegeven door de Opleidingsschool van den Dienst van Exploitatie der N.V. Nederlandsche Spoorwegen gevestigd te Utrecht, 1943. Voor een ingescande versie van dit boek zie Spoorwegtechniek, het rollend materieel.

Gelijkstroomtractie op hoofdspoorwegen. Door ir. J.P. Koster, ingenieur b.d. Afd. Electrificatie van de Dienst van Materieel, Werkplaatsen en Electrificatie der N.V. Nederlansche Spoorwegen. Uitgeverij Gottmer, Haarlem 1948.

In dit standaardwerk van bijna 600 pagina's worden de achtergronden en de inrichting van het elektrische tractiesysteem van de NS beschreven. Ook buitenlandse systemen komen aan de orde.

Zie ook het thema Energievoorziening van de spoorwegen.

50 jaar elektrische spoorwegen in Nederland. Uitgave van de N.V. Nederlandsche Spoorwegen. Utrecht, 1 oktober 1958. Vanuit technische optiek geschreven geschiedenis van de elektrificatie, beginnend bij de eerste elektrische treinen die in 1909 gingen rijden tussen Rotterdam Hofplein en Scheveningen.

Zie ook het thema Elektrificatie van de NS.

Intercity. Bestek voor prijsaanvraag en bestelling van rollend materieel. Nederlandse Spoorwegen, 1973.

Het bestek voor de nieuw te leveren driewagenstellen IC-III, bestemd voor de leveranciers die bij de bouw van deze treinstellen betrokken waren. Een dikke pil, die ook in het Duits beschikbaar was. Er hoorden ook veel bijlagen bij, maar die bezit ik niet. De roemruchte doorloopkop wordt slechts terloops genoemd: die zou de NS in eigen beheer ontwerpen en ontwikkelen.

How to drive a steam locomotive. Door Brian Hollingsworth. Uitg. Astragal Books, London 1983. ISBN 0906525039.

Wie dit boek heeft doorgewerkt, weet precies hoe hij een stoomlocomotief gereed maakt voor de dienst, hoe hij er mee weg moet rijden en wat er onderweg allemaal moet gebeuren. In een van de hoofdstukken wordt zelfs ingegaan op het bouwen van je eigen stoomlocomotief. Op het omslag een detail van een schilderij van Cuneo, waarop de bemanning van loc "Monmouth Castle" aan het werk is. Merk op dat de machinist rechts staat, hoewel de treinen in Engeland links rijden.

Electricity in transport. Over sixty year's experience, 1883-1950. Uitgegeven door de English Electric Company Limited, London 1951. Bedrijfsgeschiedenis van de in 1918 gevormde English Electric Company en de oorspronkelijke bedrijven: Dick, Kerr & Company, Siemens Bros. Dynamo Works, Willans & Robinson, Phoenix Dynamo Manufacturing Company. Dit bedrijf leverde uiteenlopende elektrische voertuigen en bijbehorende installaties. Voorbeelden hiervan: de NS-locs serie 500/600, gelijkrichterstations voor de NS, trolleybussen voor Arnhem. Op het omslag een loc van de Estrada de Ferro Santos a Jundiai. Klik hier voor meer.

Wendezüge. Door Erich Preuß. Transpress, Stuttgart 2001. ISBN 3613711656. De Nederlandse vertaling van Wendezug is trek-duwtrein: een trein met aan de ene kant een locomotief en aan de andere kant een stuurstandrijtuig. Er bestaan ook varianten met aan beide kanten een locomotief (trek-trektrein) of een locomotief in het midden van de trein met aan beide zijden een stuurstandrijtuig. Het doel is duidelijk: een Wendezug kan eenvoudig van rijrichting veranderen, zonder dat de locomotief naar de andere kant gerangeerd hoeft te worden.

In Frankrijk reden al in 1885 voorstadstreinen volgens dit principe. Een Duitse pionier is de Lübeck-Büchener Eisenbahn, die dubbeldeksrijtuigen liet trekken resp. duwen door gestroomlijnde stoomlocs. Bij geduwde stoomtreinen neemt de machinist plaats in het stuurstandrijtuig, terwijl de stoker op de locomotief achterblijft. Natuurlijk moet er dan een systeem zijn waarmee de machinist en de stoker met elkaar kunnen communiceren.

Het boek gaat ook in op de voor- en nadelen van Wendezüge ten opzichte van treinstellen (Triebwagen). Een voordeel van trek-duwtreinen is dat de lengte van de trein eenvoudig kan worden aangepast aan de behoefte. Een nadeel is dat een geduwde trein een beperkte maximum snelheid heeft. Zie ook het thema Trek-duwtreinen.

Schaku. 75 Jahre Scharfenbergkupplung Gmbh. Door de firma Scharfenbergkupplung uitgegeven boekje ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan in 1996. Tweetalig (Duits en Engels).

Automatische koppelingen bestonden al toen Karl Scharfenberg in 1903 zijn koppeling patenteerde. Zo werden de Amerikaanse spoorwegen in 1893 wettelijk verplicht om hun materieel te voorzien van de in 1870 door Janney uitgevonden klauwkoppeling. Het bezwaar hiervan was dat er speling zit tussen de twee gekoppelde delen, met slijtage als gevolg. De koppeling van Scharfenberg heeft dit bezwaar niet: de twee delen klemmen zich strak aan elkaar vast. De koppeling werd eerst op kleine schaal ingevoerd bij een aantal spoorlijnen. In 1921 werd in Berlijn de firma Scharfenbergkupplung Gmbh opgericht. De "Schaku" begon toen aan zijn opmars door Duitsland en andere landen, waaronder Nederland. Er bestaan verschillende uitvoeringen, waaronder een kleine die gebruikt is op Duitse railbussen, maar het principe is al die jaren gelijk gebleven. Zelfs zeer verschillende materieelsoorten kunnen daardoor (mechanisch) met elkaar worden gekoppeld, als de koppelingen zich op dezelfde hoogte bevinden. Zie ook het thema Koppelingen.

Jugendlexikon Eisenbahn. Günther Böhm, Eberhard Lorenz, Hartmut Renner. Transpress VEB Verlag für Verkehrswesen Berlin, 1986 (2. bearbeitete und ergänzte Auflage). ISBN 3344000551. Een wat saaie maar degelijke pocket-encyclopedie voor de jeugdige DDR-bewoner die alles van de spoorwegen wil weten, met nadruk op de Oost-Duitse DR.

Hobbylexikon Eisenbahn. Erhard Born, Alfred Herold, Walter Trüb. Rowolt Taschenbuch Verlag GmbH, Hamburg 1980. (Oorspronkelijke uitgave "Lexikon für Eisenbahnfreunde", 1977.) ISBN 3499162628. Bestemd voor de West-Duitse spoorwegbelangstellende; ook wat aandacht voor de omliggende landen.

Railway Dictionary. An A-Z of railway technology. Door Alan A. Jackson. Wordsworth Reference, 1997. ISBN 1853267503. Handig boekje waarin voornamelijk Engelse en Amerikaanse spoortermen, inclusief onofficieel jargon (railway slang), worden uitgelegd. Dat gebeurt niet altijd op een waardevrije manier, meer bepaald niet als het gaat om treinliefhebbers:

Number cruncher. A fanatical type of rly enthusiast given to collecting or 'observing' locomotives and other vehicles and recording their numbers until all have been seen. The gear carried often includes binoculars, personal tape recorder and camera. The somewhat pointless obsession is in extreme cases carried over from childhood and adoloscence into middle and old age and is almost exclusively confined to males.

Zwaar materieel op de sporen van de Lage Landen. Ad van den Dool Uitgeefprojecten (Krimpen aan de Lek) i.s.m. Strukton Railinfra, 2004. ISBN 9090189289. Met foto's van o.a. Nico Spilt.

Het boek is ook verschenen in het Engels (Heavy equipment on the tracks in the Low Countries), Frans (Matériel lourd sur le réseau ferroviaire des Pays-Bas et de la Belgique) en Zweeds (Arbetsfordon i Holland och Belgien).

Klik hier voor een uitgebreide beschrijving.

Handboeken en voorschriften

Van reizen en verkeer. Verkeerstechniek voor iedereen. Door C. van Zwijndrecht. Uitgegeven door Instituut Schoevers, Den Haag.

In 1947, het jaar waarin dit boek verscheen, voorzag men dat het reizen voor zaken of genoegen snel weer op gang zou komen, en dat er een tekort aan werkkrachten zou ontstaan bij reisbureaus en informatiebureaus. In dit boek wordt inzicht geboden in de geschiedenis en de praktische aspecten van het vervoer per trein, schip en vliegtuig.

Spoorwegaardrijkskunde. Deel I (Nederland). Uitgegeven door de opleidingsschool van den Dienst van Exploitatie der N.V. Nederlandsche Spoorwegen te Utrecht, 1943.

Practische talengids voor spoorwegpersoneel. Samenstelling P. Rölkens. Uitgegeven door de opleidingsschool van de Dienst van het vervoer der N.V. Nederlandsche Spoorwegen te Utrecht, 1951. Viertalige gids (Nederlands, Frans, Duits, Engels), in het bijzonder bestemd voor medewerkers op de stations en de hoofdgebouwen.

Materieelgidsen loc serie 1200, Mat '54 en Benelux. Met bedieningsvoorschriften en aanwijzingen voor het verhelpen van storingen. Uitg. Nederlandse Spoorwegen, 1994. Wie zo'n gids heeft bestudeerd, rijdt er zo mee weg! In 1999 heb ik deze gidsen voor een rijksdaalder per stuk gekocht in het Spoorwegmuseum. Tweedehands zijn ook andere gidsen te vinden.

Instructie dieselelectrische één- en tweewagenstellen. N.V. Allan, Rotterdam 1954. Het officiële instructieboekje van de fabrikant van de Blauwe Engelen. Met bedieningsvoorschriften, aanwijzingen voor het verhelpen van storingen en veel schema's. Ook enkele foto's, zoals van de stuurstand.

Knorr-Lambertsen-rem. Bijzonder Voorschrift No. 35, uitgegeven door de Dienst van Tractie en Materieel, 1940. De Knorr-Lambertsen-rem is toegepast op al het stroomlijnmaterieel. Het voornaamste verschil met de normale Knorr- of Westinghouse-rem is, dat er twee luchtleidingen worden gebruikt: de remleiding en de vulleiding. De rem is daardoor onuitputtelijk en biedt de mogelijkheid van trapsgewijs remmen en lossen.

Kenmerken rollend materieel. Gidsje voor het bedienend personeel. Uitgave NS Reizigers, april 2001.

Beschreven materieel: rijtuigen Plan W; Intercity-rijtuigen (ICR); trekduwrijtuigen Benelux; Belgische K4-rijtuigen; Koploper (ICM); Interregiomaterieel (IRM); Materieel '64 (Plan V en T); Sprinter (SGM); Railhopper (SM'90); Dubbeldekkermaterieel (DDM); Dubbeldekker Agglo-Regio (DD-AR, mDDM); DE3 (Plan U); Wadloper (DH); Buffel (DM'90); e-locs 1700 en 1800.

Beveiliging en ongevallen

Seinreglement 1934. Dienstreglement van de Nederlandsche Spoorwegen, geldig voor de hoofd- en de locaalspoorwegen. Klik hier voor de volledige inhoud.

Als rangeerder in Hilversum moest mijn grootvader hier natuurlijk alles vanaf weten. Hij heeft nog enkele andere reglementen uit die periode nagelaten.

Het seinwezen. Door Piet Bakker. Uit een serie van vier boekjes, omstreeks 1941 uitgegeven door de Nederlandsche Spoorwegen.

Zie ook seinreglementen.

Electrische treinen en seinen. C. v. Steenderen Jr. Uitgeversmaatschappij Diligentia, Amsterdam, ca. 1942. Met medewerking van de Nederlandsche Spoorwegen. Uit de serie "Topprestaties der techniek, voor vader en zoon."

1. Waarom electrische treinen? 2. Het gestroomlijnde electrische treinstel. 3. Electrische seinen. 4. Hoe gereden wordt.

150 jaar seinen voor treinen. Door H.G. Hesselink. Uitg. Wyt, Rotterdam 1978. ISBN 9060075676. Met ruim 200 foto's en tekeningen uit de enorme collectie van H.G. Hesselink op het gebied van het seinwezen. Deel 6 van de serie Spoorwegen in Nederland.

De beveiligingen bij de Nederlandse Spoorwegen. Uitgave Documentatiebureau NVBS. Dit is een gebundelde heruitgave van de seinwezennummers van Op de Rails uit 1965, 1969 en 1980, inclusief een aantal artikelen over dit onderwerp uit andere nummers van Op de Rails. Ook zijn er enkele niet eerder gepubliceerde correcties en aanvullingen opgenomen. Het overzicht loopt tot september 1991.

Signale der Schweizer Bahnen. Zweite, neu bearbeutete Auflage. Door Rudolf W. Butz. Uitg. Orell Füssli Verlag Zürich, 1982. ISBN 3280013062. Beschrijving van de in Zwitserland gebruikte seinen, met veel foto's waarbij de auteur zoveel mogelijk de seinen laat zien zoals ze door de machinist worden waargenomen. Ook heeft hij met medewerking van seinhuiswachters seinbeelden kunnen fotograferen die in de praktijk zelden voorkomen. In Zwitserland komen nogal wat bijzondere omstandigheden voor, zoals gecombineerd smal- en normaalspoor, spoorlijnen die 's winters onder een pak sneeuw verdwijnen, tandradbanen, verschillende stroomsoorten op grensstations. Apart waren de armseinpalen met drie vleugels. Ook bijna verdwenen zijn de seinen op het perron, die met een eenvoudig melodietje aangeven in of uit welke richting een bepaalde trein rijdt.

Stellwerke. Door Erich Preuß. Transpress Verlag, Stuttgart 2002. ISBN 3613711966. Over de techniek en de architectuur van Duitse seinhuizen. Mechanische, hydraulische, pneumatische, elektromagnetische en elektronische systemen.

Zie ook het thema Seinhuizen.

Treinramp. Door J.F.A.M. Entken. Uitgegeven door de Stichting IVIO. AO-reeks nummer 895. Het boekje verscheen op 17 januari 1962 naar aanleiding van de grote treinramp bij Harmelen op 8 januari van dat jaar. Over dat ongeluk zelf wordt weinig informatie gegeven; het onderzoek naar de oorzaken was nog maar net begonnen.

De auteur, die een aantal jaren bij de afdeling Voorlichting van de NS heeft gewerkt, besteedt aandacht aan de maatregelen die NS heeft voorbereid voor het geval zich een keer een calamiteit voordoet. In het tweede deel van het dunne boekje wordt een overzicht gegeven van de stand van zaken met betrekking tot de baanvak- en stationsbeveiliging. Aan het eind schrijft de auteur: "Er bestaan ook beveiligingssystemen, waarbij de trein automatisch begint te remmen, wanneer deze door een rood licht rijdt. In het buitenland wordt dit systeem toegepast; in ons land wil men er niet gaarne aan. Hierdoor wordt immers de persoonlijke verantwoording geheel uitgeschakeld!"

Maar hier dacht de politiek toch anders over. De treinramp bij Harmelen is de belangrijkste aanleiding geweest om het Nederlandse spoorwegnet beter te beveiligen. Hierbij koos men niet voor een systeem zoals het Duitse Indusi, dat betrekkelijk snel zou kunnen worden ingevoerd. In plaats daarvan zou het nog tientallen jaren duren voordat vrijwel het hele net was beveiligd met ATB. Wat betreft de "persoonlijke verantwoording": die is inmiddels zo ver afgenomen dat de ATB is uitgebreid naar emplacementen, vanwege de dagelijkse STS-incidenten (STS = stoptonend sein).

Ter nagedachtenis. Treinramp Harmelen, 8 januari 1962. Door Hans Fictoor. Uitgave in eigen beheer, 2008. ISBN 9789088345197.

De vader van de auteur, Pieter Fictoor, was machinist bij de spoorwegen en is in 1962 bij de treinramp in Harmelen om het leven gekomen. Bij deze ramp zijn 93 mensen omgekomen en vielen 54 gewonden. Over deze treinramp hoor je zelden of nooit iets en daarom is deze ramp bij velen onbekend. Er staat een ‘landelijk monument spoorwegongevallen’ in Utrecht, echter zonder de namen van de slachtoffers.

Hans Fictoor heeft dit boek geschreven ter nagedachtenis aan zijn vader en met hem alle slachtoffers van deze ramp. De namen van alle omgekomen mensen zijn als bijlage in het boek opgenomen. In het boek beschrijft hij de week, vanaf het ongeval tot en met de begrafenis, zoals die door het gezin is meegemaakt. Daar tussendoor wordt een beschrijving gegeven van zijn ouders en grootouders vanaf de oorlog, de loopbaan van zijn vader bij de spoorwegen en de gevolgen voor het gezin na de begrafenis.