ÿþ<html> <head> <META HTTP-EQUIV="content-type" CONTENT="text/html; charset=ISO-8859-1"> <script src="top.js" language="JavaScript"></script> <link rel="stylesheet" type="text/css" href="Stijlsheet.css"> <title>Spoorwegterminologie</title> <SCRIPT TYPE="text/javascript" LANGUAGE="JavaScript"> <!-- if (top.frames.length != 3 || (parent.frames[2].name != "main")) {top.location.href = "index_spoorwegterminologie.htm";} //--> </SCRIPT> </head> <body> <h1>Spoortermen</h1> <p>Zie ook de <a href="alfabetische-index.htm">alfabetische index</a>, de <a href="vraagbaak.htm">vraagbaak</a> en het thema <a href="spoortechniek.htm">spoortechniek</a>.</p> <h3><b><a href="#a">A</a> <a href="#b">B</a> <a href="#c">C</a> <a href="#d">D</a> <a href="#e">E</a> <a href="#f">F</a> <a href="#g">G</a> <a href="#h">H</a> I J <a href="#k">K</a> <a href="#l">L</a> M <a href="#n">N</a> <a href="#o">O</a> <a href="#p">P</a> Q <a href="#r">R</a> <a href="#s">S</a> <a href="#t">T</a> <a href="#u">U</a> <a href="#v">V</a> <a href="#w">W</a> X Y <a href="#z">Z</a></b></h3> <hr size="2" noshade> <table width="720"> <td> <a name="a"><a name="A"><br></a></a> <h2>A, B, C...</h2> <p>Om de samenstelling van treinstellen en rijtuigen aan te geven, worden (combinaties van) letters en cijfers gebruikt. Let op het verschil tussen hoofdletters en kleine letters.</p> <ul> <li>A = eerste klas (eventueel met getal dat aantal coupé's aangeeft) <li>B = tweede klas (idem) <li>C = derde klas (idem). In 1956 werd de 1e klas afgeschaft en schoven de 2e en 3e klas op. <li>c = closet (toilet); tegenwoordige betekenis: couchette <img src="2003/20030905_4776.JPG" width="171" height="233" align="right" alt="derdeklasaanduiding op een DE3"> <li>D = dienst of bagage <li>d = doorgangsrijtuig (later ook v = vouwbalg) <li>DE = dieselelektrisch <li>DH = dieselhydraulisch <li>E = expresgoedwagen, snelgoedwagen <li>EL = elektrisch aangedreven <li>e = geschikt voor elektrische dienst <li>f of F = fietsvervoer <li>g = goederen <li>K = keuken <li>k = koprijtuig <li>m = motorrijtuig <li>o = opgelegd; rijtuig rust aan één kant op een jacobsdraaistel (Mat'40, DE5) <li>oo = dubbel opgelegd; rijtuig rust aan beide kanten op een jacobsdraaistel (idem) <li>P = post <li>R = restauratie <li>r = restauratie-afdeling <li>Sr = salonrijtuig (koninklijke trein) <li>s = stuurstandrijtuig <li>ü = übergang; rijtuig kon worden gekoppeld met Duitse rijtuigen die geen vouwbalg maar overgangshekjes hadden <li>v = vouwbalg; tegenwoordige betekenis: verdieping (dubbeldekker) <li>z = zonder toilet <img src="dia/dia0291.JPG" width="350" height="233" align="right" alt="een Dg in Baarn, 1 augustus 1971"> </ul> <p>Enkele voorbeelden:</p> <ul> <li>AB = rijtuig met afdelingen eerste en tweede klas <li>ABk = koprijtuig van een treinstel, met eerste en tweede klas <li>Bc10 = couchetterijtuig met 10 coupés <li>Bvk = koprijtuig dubbeldekstrein, met tweede klas <li>C12c = rijtuig derde klas met 12 coupés en closet <li>D = bagagerijtuig (bijvoorbeeld "Stalen D") <li>Df = rijtuig voor fietsvervoer <li>Dg = conducteurswagen in goederentreinen <i>(zie foto)</i> <li>Ds = bagagerijtuig met stuurstandafdeling (trek/duwtrein) <li>DE1 = dieselelektrisch motorrijtuig (Blauwe Engel) <li>DH1 = dieselhydraulisch motorrijtuig (Wadloper) <li>DE4 = dieselelektrisch treinstel bestaande uit vier rijtuigen (TEE-treinstel) <li>ELD4 = elektrisch treinstel met bagageafdeling, bestaande uit vier rijtuigen (Hondekop, Plan T) <li>ELE3 = elektrisch treinstel met expresgoedafdeling, bestaande uit drie rijtuigen (ICM 4001 t/m 4007) <li>ELP2 = elektrisch treinstel met postafdeling, bestaande uit twee rijtuigen (Plan V 801 t/m 965) <li>EL2 = elektrisch treinstel bestaande uit twee rijtuigen (Sprinter) <li>mP = motorpostrijtuig <li>Pec = postrijtuig geschikt voor elektrische treinen, voorzien van closet <li>RD = gecombineerd bagage- en restauratierijtuig <li>mBDk = motorrijtuig met stuurstand, tweede klas met bagageafdeling (ICM) <li>mB = motorrijtuig zonder stuurstand, tweede klas (ICM) <li>sBFk = koprijtuig met stuurstand, tweede klas met fietsafdeling (ICM) </ul> <p>Opmerkingen:</p> <ul> <li>Een D-rijtuig (<a href="bagagerijtuigen.htm">bagagerijtuig</a>) is wat anders dan een <a href="#D">D-treinrijtuig</a>, en weer wat anders dan een rijtuig <a href="#plan">Plan D</a>. <li>Op goederenwagens worden andere letters gebruikt; zie <a href="goederenwagens.htm#uic">UIC-codering</a>. <li>Op losse rijtuigen en wagens staan ook 12-cijferige nummers; zie <a href="controlecijfer.htm">computernummers</a>. <li>De rijtuigen van treinstellen hebben ook een zescijferige <a href="#bakcode">bakcode</a>. </ul> <a name="asopstelling"><hr></a> <h2>Asopstelling</h2> <p>Er bestaan verschillende systemen om de asopstelling van locomotieven te beschrijven.</p> <p>In bijvoorbeeld Nederland en Duitsland gebruikt men letters en cijfers. Met letters wordt het aantal aangedreven assen aangeduid, met cijfers het aantal loopassen. Als de assen ten opzichte van het frame kunnen bewegen in een draaistel of dissel, dan wordt achter het cijfer een accent geplaatst. Wanneer de assen in een draaistel elk afzonderlijk worden aangedreven, dan geeft men dat aan met een kleine nul. Bij meer gecompliceerde asopstellingen worden haakjes gebruikt om aan te geven welke assen bij elkaar horen. Voorbeelden:</p> <ul> <li>2'C1' = twee loopassen, dan drie drijfassen, tot slot een loopas (bijvoorbeeld DB Baureihe 01 en 03) <li>Bo'Bo' = twee draaistellen met elk twee afzonderlijk aangedreven assen (bijvoorbeeld NS serie 1100) <li>B'B'= twee draaistellen met elk één motor die twee assen aandrijft (bijvoorbeeld NS serie 1600) <li>(1A) Bo (A1) = twee draaistellen met elk een aangedreven as en een loopas, en in het midden nog twee aangedreven assen (bijvoorbeeld NS serie 1000) </ul> <p>In onder andere Engeland en de VS telt men niet het aantal assen maar het aantal wielen, en gebruikt men alleen cijfers. Bijvoorbeeld 0-6-0 is een locomotief met nul loopassen en drie drijfassen. Bij locomotieven met meer drijfwerken gebruikt men een plusteken: 4-6-2+2-6-4. Bij tenderlocomotieven voegt men een T toe: 2-4-2T. (Het Engelse "tender locomotive" betekent locomotief met losse tender. Wat wij een tenderlocomotief noemen, heet in het Engels een "tank engine".)</p> <p>In verschillende landen is de asopstelling (min of meer) verwerkt in het locomotiefnummer. Voorbeelden:</p> <ul> <li><a href="sncf_reyes.htm#nummers">Nummersysteem Franse locomotieven</a> <li><a href="NS1989_Pools.htm#nummers">Nummersysteem Poolse stoomlocs</a> <li><a href="Tsjechoslowakije.htm#nummers">Nummersysteem Tsjechische locs</a> <li><a href="SBB_stoom.htm">Nummersysteem Zwitserse locomotieven</a> </ul> <p>In de Verenigde Staten worden stoomlocs vaak aangeduid met een typering die de asopstelling aangeeft. Sommige van die typeringen worden ook in Europa wel gebruikt, zoals Atlantic (2'B1'), Pacific (2'C1'), Mikado (1'D1').</p> <a name="b"></a> <a name="baken"><hr></a> <h2>Baak, baken, bakens</h2> <p>Seinen worden vaak vooraf gegaan door een <a href="lichtseinen.htm#baken">baak</a>. Vroeger waren dat grote objecten, zoals schuingeplaatste planken. Tegenwoordig worden kleine reflectoren gebruikt.</p> <p>Een ander soort baak wordt gebruikt bij de <a href="treinbeinvloeding.htm">treinbeveiliging</a>: tussen of naast de rails geplaatste spoelen of antennes die communiceren met de beveiligingsapparatuur aan boord van de trein.</p> <p>Het meervoud van baak is baken, maar baken wordt vaak ook als enkelvoud gezien. Vandaar het ontstaan van het dubbele meervoud bakens.</p> <hr> <h2>Bh, hoedje</h2> <p><img src="dia/dia7624.JPG" width="141" height="141" hspace="9" align="right">Automatische <a href="koppeling.htm">koppelingen</a> werden vroeger beschermd met een afdekplaat. Deze werd bh of hoedje genoemd. Vroeger vergat een machinist weleens om zo'n afdekplaat af te nemen voordat hij treinstellen ging koppelen. Vergelijk het binnenrijden van een garage zonder de garagedeuren open te doen. Vanwege verscherpte ARBO-regels is het gebruik van bh's inmiddels afgeschaft.</p> <p>Bij de TGV en de ICE verdwijnt de koppeling achter boegdeuren (in het Duits: Bugklappe). Machinisten vergeten nog weleens om die te sluiten. In dat geval moeten ze automatisch dichtgaan als de trein sneller dan 30 km/uur rijdt, maar vaak zie je ICE's waarvan de boegdeuren openstaan. Laat vuil en sneeuw maar naar binnen komen, daar kan zo'n trein best tegen...</p> <a name="betuwe"><hr></a> <h2>Betuwelijn, Betuweroute, gemengde net</h2> <p>De <a href="Betuwe.htm">Betuwelijn</a> is de bijnaam van de spoorweg van Elst via Geldermalsen naar Dordrecht. Deze boemellijn is rond 1875 aangelegd. Sinds 2007 is er ook een <a href="Betuweroute.htm">Betuweroute</a>, een goederenlijn van Rotterdam naar de grens bij Zevenaar, die min of meer evenwijdig loopt aan de Betuwelijn. De Betuweroute wordt ten onrecht vaak ook Betuwelijn genoemd.</p> <p>Over de Betuweroute rijden alleen goederentreinen. Wanneer dat om een of andere reden niet mogelijk is, worden goederentreinen via het "gemengde net" omgeleid, dat wil zeggen het spoornet dat ook door personentreinen wordt gebruikt. De treinen rijden dan via Venlo of via Arnhem naar Duitsland.</p> <a name="biels"><hr></a> <h2>Biel, biels, bielzen (dwarsliggers)</h2> <p>Spoorstaven zijn meestal bevestigd op dwarsliggers. Een ander woord voor dwarsligger is biel, meervoud biels. Geleidelijk is men biels als enkelvoud gaan zien, vandaar het ontstaan van het dubbele meervoud bielzen.</p> <p>In het Engels wordt een dwarsligger een "sleeper" genoemd, maar "sleeper" kan ook slaaprijtuig betekenen.</p> <p>Echte spoormensen spreken nooit over biels, maar over dwarsliggers of "houten". En de treinen rijden op <a href="#spoorwijdte">spoorstaven</a>, niet op rails: aan rails hang je gordijnen op.</p> <p>Zie ook het thema <a href="bielsbouwsels.htm">Bielsbouwsels</a>.</p> <a name="c"></a> <hr> <h2>Calamiteitenreiniging</h2> <p>Extra grondige reiniging van een trein na een calamiteit, doorgaans een aanrijding met een persoon.</p> <a name="cargo"><hr></a> <h2>Cargo, Unit Cargo</h2> <p>Tegenwoordig moet alles in het Engels, anders klinkt het zo gewoon. Je zegt dus niet meer goederen maar <i>cargo</i>.</p> <p>Unit Cargo is de Engelse term voor wagenladingvervoer. Een wagenladingtrein rijdt volgens een vaste dienstregeling. Bedrijven kunnen hun wagens met dit soort treinen meegeven. Vaak worden de wagens onderweg overgegeven aan een andere trein. In Nederland gebeurt dat op de Kijfhoek, een groot rangeerterrein bij Rotterdam. Veel van deze treinen gaan vervolgens naar het rangeerterrein Gremberg bij Keulen.</p> <p>Vroeger vond er veel meer wagenladingvervoer plaats. Elk station van enige betekenis had wel een losplaats waar klanten hun goederen konden brengen en halen. Of men schakelde hiervoor <a href="gendenloos.htm">Van Gend & Loos</a> in. De wagens werden met buurtgoederentreinen vervoerd naar grotere rangeerstations, waar ze werden gesorteerd naar bestemming. Dat gebeurde vaak met behulp van <a href="#heuvelen">rangeerheuvels</a>. Deze zijn bijna overal verdwenen. Op de Kijfhoek wordt nog wel geheuveld.</p> <p>Het tegenovergestelde van een wagenladingtrein is een bloktrein (in het Engels Charter). Dat is een trein die voor één bepaalde klant rijdt, rechtstreeks van beginstation naar de eindbestemming. Bekende voorbeelden zijn de kolentreinen en ertstreinen.</p> <p>Overzicht <a href="links.htm#cargo">goederenvervoerders</a> (websites).</p> <a name="coach"><hr></a> <h2><img src="2003/20031213_7609.JPG" width="350" height="233" align="right" vspace="12" alt="Hondekop 766">Coach-opstelling, vis-à-vis</h2> <p>In bussen en vliegtuigen is het de gewoonte om alle stoelen dezelfde kant op te plaatsen, zodat iedereen vooruit rijdt of vliegt. Dit is de zogeheten coach-opstelling. Het tegenovergestelde is de opstelling waarbij de reizigers elkaar aankijken: vis-à-vis.</p> <p>In treinen komen beide opstellingen voor. Bij de coach-opstelling wordt dan de helft van de stoelen vooruit gezet, de andere helft achteruit, omdat een trein van richting kan veranderen. Er zijn mensen die denken dat ze niet tegen achteruit rijden kunnen, maar dat is verbeelding. Achteruit rijden is trouwens <a href="veiligheid.htm">veiliger</a> dan vooruit rijden, omdat je dan bij een botsing in je stoel wordt gedrukt in plaats van te worden gelanceerd.</p> <p>Het nadeel van de coach-opstelling is dat je minder beenruimte hebt. Het voordeel is dat je medereizigers je niet kunnen aanstaren. Er bestaan ook banken waarvan de leuning kan worden omgeklapt, zodat men (al dan niet in overleg met de medereizigers) zelf een opstelling kan kiezen. Dit soort banken werd onder andere toegepast in Duitse railbussen en in de Zwitserse <a href="RoterPfeil.htm">Roter Pfeil</a>.</p> <a name="conducteur"><hr></a> <h2><img src="vlag_fr.GIF"> Conducteur, contrôleur, chauffeur</h2> <p><i>Le conducteur</i> is de treinbestuurder of machinist. De conducteur, in België ook de treinbegeleider genoemd, heet in het Frans <i>le contrôleur</i>. De machinist van een stoomlocomotief is <i>le mécanicien</i>, de stoker is <i>le chauffeur</i>.</p> <a name="contrarail"><hr></a> <h2>Contrarail, strijkregel</h2> <p>Op bruggen zie je tussen de spoorstaven vaak twee extra rails, die aan de uiteinden in een V-vorm naar elkaar toelopen. Dit zijn <a href="bovenbouw.htm#contrarail">contrarails</a>, die ervoor moeten zorgen dat een onverhoopt ontspoorde trein in het gareel blijft. Bij wissels zie je stukjes rail met een vergelijkbare functie: zorgen dat een trein niet ontspoort bij de onderbrekingen die in het wissel noodzakelijk zijn. Dit noemt men strijkregels.</p> <a name="d"></a> <a name="db"><hr></a> <h2>DB, DB Schenker...</h2> <img src="2009/20090214_2437.JPG" width="600" height="100" alt="collectie Nico Spilt"> <p>In 1920 werden de verschillende Duitse spoorwegmaatschappijen samengevoegd tot Deutsche Reichsbahn Gesellschaft (DRG). In 1937 werd de naam gewijzigd in Deutsche Reichsbahn (DRB). Na de oorlog ontstonden er twee maatschappijen: in het westen de Deutsche Bundesbahn (DB), in het oosten de Deutsche Reichsbahn (DR). Na de hereniging van beide Duitslanden werden de spoorwegen in 1994 omgedoopt in Deutsche Bahn (DB). Op de foto het logo van de vroegere Deutsche Bundesbahn.</p> <h4>DB Schenker en andere bedrijven</h4> <p>DB Schenker Rail is een grote goederenvervoerder die in diverse landen, vooral Duitsland, actief is. Het bedrijf werd in 1999 opgericht onder de naam DB Cargo. In 2000 werd de naam Railion ingevoerd. De naam DB Schenker Rail stamt uit 2009. De naam Schenker komt van Gottfried Schenker (1842-1901), oprichter van het gelijknamige transportbedrijf.</p> <p>De Nederlandse tak van het bedrijf heet DB Schenker Rail Nederland. In bepaalde amateurkringen wordt dit afgekort tot DBSRN, maar het bedrijf zelf gebruikt deze afkorting niet, en wij natuurlijk ook niet.</p> <p>Andere bedrijven onder de vlag van Deutsche Bahn zijn DB Fernverkehr (exploitant van onder andere de ICE), DB Regio, DB Netze (vergelijkbaar met het Nederlands ProRail), DB Nachtzug en DB AutoZug (met dochteronderneming City Night Line).</p> <h4>Duitse verkortingen</h4> <p>Ook in Duitsland gebruikt men <a href="Verkortingen.htm">verkortingen</a> om plaatsnamen en spoorwegbegrippen aan te duiden. Een paar voorbeelden: Bw = Bahnbetriebswerk (depot, oude benaming); Bh = Betriebshof (depot, nieuwe benaming); AW = Ausbesserungswerk (herstelwerkplaats); RAW = Reichsbahnausbesserungswerk (aanduiding gebruikt in periode tussen de twee wereldoorlogen); Hbf = Hauptbahnhof; Pbf = Personenbahnhof; Rbf = Rangierbahnhof; Gbf = Güterbahnhof.</p> <a name="D"><hr></a> <h2>D-trein, F-Zug</h2> <p>D-trein komt van het Duitse <i>Durchgangszug</i> (D-Zug), waarbij het woord Durchgang sloeg op het feit dat de rijtuigen via vouwbalgen met elkaar waren verbonden. In het Duits noemt men een D-Zug meestal Schnellzug, niet te verwarren met sneltrein (Eilzug). Voor deze treinen was doorgaans een toeslag verschuldigd van enkele marken. In Nederland reden alleen D-treinen in het internationale verkeer; de toeslag bedroeg 2 gulden. Alleen speciale treinen rijden nog als D-trein. Tegenwoordig reizen we per ICE.</p> <p>Een ander type was de FD-Zug (Fernschnellzug), later F-Zug. Dat waren langeafstandstreinen waarin de laagste (derde) klas ontbrak en waarvoor een extra toeslag moest worden betaald. Wanneer deze treinen werden gereden door een treinstel, zoals de <a href="duitsland_treinstellen115.htm">Fliegende Hamburger</a>, dan sprak men van FDt-Zug (Fernschnellzug mit Triebwagen). De rijtuigen van deze treinen waren vaak staalblauw, zoals die van de <a href="duitsland_018.htm#hwzug">Henschel-Wegmann-Zug</a>. Met de komst van andere treintypen, waaronder de TEE, verdween de F-Zug.</p> <hr> <h2>Dubbeltractie, gemengde tractie, treinschakeling</h2> <p>Zie uitleg in het thema <a href="dubbeltractie.htm">dubbeltractie</a>.</p> <a name="e"></a> <a name="expres"><hr></a> <h2>Expres, Express</h2> <p>Bijzondere sneltreinen krijgen vaak een naam waarvan het woord "expres" deel uitmaakt. In het Nederlands schrijven we dat met één s, in andere talen met twee. Bijvoorbeeld <a href="bergland.htm">Bergland Expres</a>, <a href="bergland.htm#austria">Austria Expres</a> of <a href="Diesel_TEE.htm">Trans Europ Express</a>.</p> <p>In het Frans bestaat ook het woord "expresse", maar dat gebruik je alleen in uitdrukkingen die met postbezorging te maken hebben: <i>par expresse</i> = per ijlbode. Fout is dus <a href="Oktober2003.htm">Nostalgie Expresse</a>.</p> <a name="f"></a> <a name="trainspotter"><hr></a> <h2>Ferroequinologist, trainspotter, spoorseksueel, ...</h2> <p>Voor spoorwegbelangstellenden bestaan diverse, vaak minder vleiende, aanduidingen. Enkele voorbeelden: <ul> <li>Een ferroequinologist beoefent de ferroequinology: het bestuderen van ijzeren paarden.</li> </ul><ul> <li>Number cruncher: A fanatical type of rly enthusiast given to collecting or 'observing' locomotives and other vehicles and recording their numbers until all have been seen. The gear carried often includes binoculars, personal tape recorder and camera. The somewhat pointless obsession is in extreme cases carried over from childhood and adoloscence into middle and old age and is almost exclusively confined to males. <i>(Railway Dictionary. An A-Z of railway technology. Alan A. Jackson. Wordsworth Reference, 1997.)</i></li> </ul> <p>Zie ook <a href="cargoforum.htm">inspirerende internetfora</a>.</p> <hr> <h2>Fluiten, fluitbord</h2> <p>Zie <a href="#tyfoon">tyfoon</a>.</p> <a name="g"></a> <a name="gelede"><hr></a> <h2>Gelede stoomlocomotieven</h2> <table width="100%"> <td width="50%" valign="top"> <p>Gelede stoomlocomotieven:</p> <ul> <li><a href="NS1989_oudjes.htm#garratt">Garratt</a> <li><a href="zuidafrika.htm">Beyer-Garratt</a> <li><a href="verenigdestaten.htm#bigboy">Big Boy</a> <li><a href="duitsland_53.htm">Mallet</a> <li><a href="NS1989_oudjes.htm#fairlie">Fairlie</a> </ul> </td> <td width="50%" valign="top"> <p>Stoomlocs op draaistellen:</p> <ul> <li><a href="NS1989_oudjes.htm#shay">Shay</a> <li><a href="NS1989_oudjes.htm#climax">Climax</a> <li><a href="leader.htm">The Leader</a> <li><a href="verenigdestaten.htm#turbo">Turbo-elektrische stoomloc</a> </ul> </td> </table> <hr> <h2>Gemengde net</h2> <p>Zie <a href="#betuwe">Betuweroute</a>.</p> <a name="h"></a> <a name="heuvelen"><hr></a> <h2>Heuvelen, rangeerheuvel</h2> <p>Een snelle manier om goederentreinen samen te stellen is het heuvelen. De losgekoppelde goederenwagens worden door een locomotief tegen een heuvel opgeduwd. Een wagen die over de top van de <a href="rangeerheuvel.htm">rangeerheuvel</a> heen is, zal door de zwaartekracht naar beneden rollen. Via een wisselstraat wordt de wagen naar een van de sporen geleid waar de nieuwe goederentreinen worden samengesteld. Wagens die te snel naar beneden rollen, worden door middel van in het spoor gemonteerde railremmen automatisch afgeremd. Vroeger werd hierbij ook gewerkt met <a href="remproef.htm#remslof">remsloffen</a>, maar dit was een gevaarlijke bezigheid.</p> <p>In Nederland zijn nog rangeerheuvels te zien op de Kijfhoek en in Amersfoort (niet meer in gebruik). Voor Duitse voorbeelden zie <a href="duitsland_eifeltor.htm">Köln Eifeltor</a> en <a href="Stolberg.htm">Stolberg</a>.</p> <p><img src="scans/heuvelen-verboden.JPG"> = heuvelen verboden (aanduiding op wagen of rijtuig)</p> <a name="k"><hr></a> <h2>Knalsein</h2> <p>Een <a href="vlaggen.htm#knalsein">knalsein</a> werd op de rails gelegd als bij dichte mist de seinen onzichtbaar waren, of in geval van calamiteiten. Wanneer er een trein overheen reed, klonk er een luide knal om de machinist te waarschuwen.</p> <p>Het heeft er verder niets mee te maken, maar de Duitse e-locs van de Baureihe E41 droegen de bijnaam <a href="duitsland_141.htm">Knallfrosch</a> (voetzoeker), naar de knallende geluiden van de pneumatische schakelwals.</p> <hr> <h2>Kopmaken, omlopen</h2> <p>Kopmaken betekent dat de trein stopt, en vervolgens weer vertrekt in de richting waar ze vandaan is gekomen. Het kan nodig zijn dat de locomotief eerst aan de andere kant van de trein wordt geplaatst: de locomotief moet dan omlopen. Stoomlocomotieven laat men het liefst met de schoorsteen voor rijden. Om een locomotief te draaien gebruikt men een draaischijf, maar het kan ook op andere manieren. Dit wordt allemaal geïllustreerd in <a href="kopmaken.htm">Kopmaken, omlopen, driehoeken</a>.</p> <hr> <h2>Koppelwagen, koppelrijtuig</h2> <p>Dit zijn voertuigen die worden gebruikt om materieel met verschillende koppelingen met elkaar te kunnen verbinden. Bijvoorbeeld een locomotief met schroefkoppeling aan een treinstel met automatische koppeling. Dit kan ook met koppelstangen of sleepkoppelingen. Zie het thema <a href="koppeling.htm">Koppelingen</a>.</p> <p>Engelse termen: barrier vehicle (koppelwagen), barrier coach (koppelrijtuig).</p> <hr> <h2>Kopspoor, kopstation</h2> <p>Spoor resp. station waar treinen niet verder kunnen rijden. Zie ook <a href="#zakspoor">zakspoor</a>.</p> <a name="l"></a> <a name="landcode"><hr></a> <h2>Landcodes UIC</h2> <table width="100%"> <td width="20%" valign="top"> 10 Finland <br>20 Rusland <br>21 Wit-Rusland <br>22 Oekraïne <br>23 Moldavië <br>24 Litouwen <br>25 Letland <br>26 Estland <br>27 Kazachstan <br>28 Georgië <br>29 Oezbekistan <br>30 Noord-Korea <br>31 Mongolië <br>32 Vietnam <br>33 China <br>41 Albanië <br>42 Japan </td> <td width="34%" valign="top"> 43 GySEV (Hongarije/Oostenrijk) <br>44 Bosnië-Herzegovina (Servische<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Republiek) <br>50 Bosnië-Herzegovina (Moslim-<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Kroatische Federatie) <br>50 DDR (tot 1999) <br>51 Polen <br>52 Bulgarije <br>53 Roemenië <br>54 Tsjechië <br>55 Hongarije <br>56 Slowakije <br>57 Azerbeidzjan <br>58 Armenië <br>59 Kirgizië <br>60 Ierland <br>61 Zuid-Korea </td> <td width="23%" valign="top"> 62 Montenegro <br>65 Macedonië <br>66 Tadjikistan <br>67 Turkmenistan <br>70 Groot-Brittannië <br>71 Spanje <br>72 Servië <br>73 Griekenland <br>74 Zweden <br>75 Turkije <br>76 Noorwegen <br>78 Kroatië <br>79 Slovenië <br>80 Duitsland <br>81 Oostenrijk <br>82 Luxemburg <br>83 Italië </td> <td width="23%" valign="top"> 84 Nederland <br>85 Zwitserland <br>86 Denemarken <br>87 Frankrijk <br>88 België <br>90 Egypte <br>91 Tunesië <br>92 Algerije <br>93 Marokko <br>94 Portugal <br>95 Israël <br>96 Iran <br>97 Syrië <br>98 Libanon <br>99 Irak </td> </table> <br> <p>Zie ook <a href="#ric">UIC, RIC, RIV</a>.</p> <a name="loctrein"><hr></a> <h2>Loctrein, opzending</h2> <p>Een trein die bestaat uit een of meer locomotieven, maar verder zonder wagens of rijtuigen, noemt men een loctrein. In dienstregelingen gebruikt men als verkorting LLT: losse-loctrein.</p> <p>Het laten rijden van losse locs probeert men te vermijden. Liever geeft men een loc mee aan een trein die dezelfde kant op moet. Dat scheelt een machinist en het legt minder beslag op de capaciteit van het spoor. Men zegt dan dat men een locomotief <b>in opzending</b> meegeeft: zo'n locomotief helpt niet mee met het trekken van de trein. Dat is wat anders dan <a href="dubbeltractie.htm">dubbeltractie</a>: in dat geval trekken beide locs wel mee.</p> <p>N.B. Een loktrein is wat anders dan een loctrein.</p> <a name="n"></a> <hr> <h2>Namen en bijnamen</h2> <p>Locomotieven en bijzondere treinen hebben vaak een <a href="bijnamen.htm">naam of bijnaam</a>.</p> <hr> <h2>Nederlandse spoorwegen, Nederlandse Spoorwegen</h2> <p><img src="objecten/obligatie.JPG" width="233" height="350" align="right">Hoe lang bestaan de Nederlandse spoorwegen? Als je "spoorwegen" met een kleine letter schrijft, dan is het logisch om uit te gaan van 1839, het jaar waarin de eerste Nederlandse trein reed tussen Amsterdam en Haarlem. Deze lijn was aangelegd door de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HSM of HIJSM). De HIJSM is opgericht in 1837, maar toen reden er dus nog geen treinen.</p> <p>Een andere maatschappij uit de beginjaren was de Nederlandsche Rijnspoorweg&shy;maatschappij (NRS). Toen het niet opschoot met het aanleggen van spoorlijnen door particuliere maatschappijen, besloot de Nederlandse staat om zelf spoorlijnen te laten aanleggen. De exploitatie hiervan werd overgelaten aan de HSM en aan de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS). Dit was dus eveneens een particuliere maatschappij. Twee andere spoorwegmaatschappijen waren de Nederlandsche Centraal-Spoorweg-Maatschappij (NCS) en de Noord-Brabantsch-Duitsche Spoorweg-Maatschappij (NBDS). Verder bestonden er veel maatschappijen die lokaalspoorwegen exploiteerden.</p> <p>Van de grote spoorwegmaatschappijen bestonden in 1917 alleen nog de HSM en de SS, die elkaar flink beconcurreerden. Vanwege de economische omstandigheden waren ze gedwongen samen te gaan werken. Zo ontstond de belangengemeenschap Nederlandsche Spoorwegen. Er kwam een gemeenschappelijke dienstregeling en de materieelparken werden samengevoegd. De <a href="index_stoom.htm">stoomlocomotieven</a> kregen in 1921 allemaal een nieuw nummer. Op 1 januari 1938 werd de belangengemeenschap omgezet in de N.V. Nederlandsche Spoorwegen (NS). De letters ch zijn op 6 maart 1964 uit de naam verdwenen.</p> <p>Hoe lang bestaan de Nederlandse Spoorwegen? Als je "Spoorwegen" met een hoofdletter schrijft moet je uitgaan van 1938, of misschien van 1917. Desondanks schrijft een <a href="teksten.htm#De huppelkutjes van de Koppeling">huppelkutje</a> van de Koppeling: <i>"2012 is trouwens ook het jaar waarin NS 175 jaar oud wordt. Een respectabele leeftijd. Dat we dat niet onopgemerkt voorbij laten gaan, moge duidelijk zijn. Hoe en wat precies, dat is nog even een verrassing: een clubje feestneuzen is drukdoende met de voorbereidingen en hen storen we liever niet."</i></p> <p>Jubilea van de Nederlandse spoorwegen zijn gevierd in 1939, 1964 en <a href="NS1989.htm">1989</a>. Logisch zou het dus zijn om het volgende jubileum te vieren in 2014.</p> <p>Er is een tijd geweest waarin het lonend was om spoorwegaandelen te bezitten. Rechtsboven een obligatie van de N.V. Nederlandsche Spoorwegen, eenduizend gulden aan toonder, uitgegeven in 1957. Een van de handtekeningen is die van president Den Hollander. Bij de obligatie behoorden 50 coupons, waarvan de laatste in 1982 zou vervallen. De obligatie is echter jaren voor die tijd afgekocht. Ik ga hier dus niet meer rijk van worden.</p> <a name="o"></a> <hr> <h2>Onbruikbare pas</h2> <img src="2009/20090210_2334.JPG" width="600" height="170" alt="Bunnik, 10 februari 2009"> <p>"Onbruikbare pas, betaal anders". Melding op <a href="automaten.htm">kaartjesautomaat</a> na het invoeren van een betaalpas waarmee helemaal niets aan de hand is, maar waar deze automaat even geen zin in heeft. Het kan helpen om de kaart andersom in te voeren (wel met de magneetstrip aan de onderkant). Meestal gaat het dan wel goed, maar het is altijd handig om een betaalpas van een andere bank bij je te hebben. Dan heb je vier kansen dat je niet hoeft aan te sluiten in de rij bij een andere automaat.</p> <p>Zie ook <a href="chipkaart.htm">Langs de rails kraakt chipkaart</a>.</p> <hr> <h2>Onderbouw, bovenbouw</h2> <p>Een spoorweg bestaat uit een onderbouw en een <a href="bovenbouw.htm">bovenbouw</a>. De onderbouw is de ondergrond waar de spoorlijn op wordt aangelegd. Dit kan dus een spoordijk, een brug of een viaduct zijn. De bovenbouw komt op de onderbouw en bestaat uit een ballastbed (bijvoorbeeld steenslag). Op de ballast worden dwarsliggers (<a href="#biels">biels</a>) aangebracht. Vroeger werden vooral houten dwarsliggers gebruikt. Ook stalen dwarsliggers zijn enige tijd gebruikt. Tegenwoordig gebruikt men steeds meer betonnen dwarsliggers. Op de dwarsliggers worden de spoorstaven bevestigd. Behalve onderbouw en bovenbouw kennen we ook zaken als <a href="bovenleiding.htm">bovenleiding</a> en <a href="lichtseinen.htm">seinen</a>.</p> <a name="p"></a> <hr> <h2>Pantograaf, stroomafnemer</h2> <p>Een pantograaf is een apparaat dat bewegingen kan vergroten of verkleinen. Het is een hulpmiddel dat door tekenaars wordt gebruikt: een zogeheten tekenaap. Vanwege de uiterlijke gelijkenis worden stroomafnemers van treinen en trams vaak ook pantograaf genoemd, maar de juiste term is <a href="bovenleiding.htm#stroomafnemer">stroomafnemer</a>. Het gedeelte dat tegen de bovenleiding wordt gedrukt heet het schuitje of sleepstuk. Er zijn stroomafnemers met een of twee sleepstukken.</p> <p>Stroomafnemers van treinen zijn tegenwoordig meestal eenbenig. Tweebenige (ruitvormige) stroomafnemers zie je op oudere treinen en op trams. Op trams werden vroeger ook sleepbeugels gebruikt. Wanneer de tram in een andere richting moest rijden, moest eerst de sleepbeugel worden gedraaid. Een ander type stroomafnemer is de trolley, waarvan trolleybussen er twee hebben. De stroomafnemer is hier een aan een stang gemonteerd wieltje dat tegen de bovenleiding wordt gedrukt.</p> <a name="personeel"><hr></a> <h2>Personeel, personelen</h2> <p>Personeel is een woord dat geen meervoud kent, behalve bij het spoor. Stoomlocomotieven hadden vroeger vaak een vast personeel: een machinist en een stoker die verantwoordelijk waren voor hun "eigen" locomotief. Maar het gebeurde natuurlijk wel dat zo'n locomotief werd ingezet terwijl het vaste personeel verlof had. In dat geval stapte er een ander personeel op de locomotief: de personelen losten elkaar af.</p> <a name="pilot"><hr></a> <br> <table> <td> <img src="w/w2232.JPG" width="350" height="233" align="right" hspace="6"><h2>Pilot</h2> <p>Wanneer een machinist dienst doet op een traject waar hij geen wegbekendheid (bevoegdheid) heeft, moet hij worden vergezeld door een zogeheten pilot. Waarom dit Engelse woord? Ik weet het niet. Een goed Nederlands woord is piloot, dat loods of gids betekent. Het woord stamt af van "peillood", een instrument dat door loodsen werd gebruikt.</p> <p>De foto hiernaast is in de nazomer van 1961 gemaakt door mijn vader, vanuit een bus die een excursie maakt naar de grote stuwdam bij Eupen in Duitstalig België.</p> </td> </table> <a name="plan"><hr></a> <h2>Plan A t/m Plan Z</h2> <p>Bepaalde treinstellen en rijtuigtypes worden aangeduid met een planletter. De NS is hiermee begonnen bij de bouw van mat'46 (Plan A) en ging hier mee door tot de letters van het alfabet op waren. Daarna is men andere aanduidingen gaan gebruiken, zoals IRM, VIRM, DM'90, SM'90, ICR, ICK, DDM.</p> <ul> <li>Plan A, AB, B = materieel '46 <li>Plan C = postrijtuig (op basis van Plan D) <li>Plan D = rijtuig (afgeleid van de vooroorlogse "Bolkop") <li>Plan E = rijtuig (komt overeen met middenbak mat'54) <li>Plan F, G, M, P, Q = materieel '54 (Hondekop) <li>Plan K = rijtuig ("Bolkop" voor internationale dienst) <img src="scans/planO.JPG" width="300" height="73" border="0" align="right" alt="ontwerp Plan O"> <!-- tekening uit Treindesign, pag. 92) --> <li>Plan L = postrijtuig (op basis van Plan E) <li>Plan N = slaaprijtuig (later omgebouwd tot zitrijtuig) <li>Plan O = nooit gebouwd AB-rijtuig; ontwerp uit 1957 van<br>W. de Steur (Allan); zie tekening hiernaast <li>Plan T = vierwagentreinstel mat'64 (deelseries T1 t/m T3) <li>Plan U = dieselelektrisch driewagentreinstel (DE3) <li>Plan V = tweewagentreinstel mat'64 (deelseries <a href="Treinstellen_TV.htm">V1 t/m V13</a>) <li>Plan W = rijtuig (afgeleid van Duitse "Silberlinge") (deelseries W1 en W2) <li>Plan X = DE1 en DE2 (Blauwe Engel) <li>Plan Y = Sprinter (SGM) (deelseries Y0 t/m Y3) <li>Plan Z = Koploper (ICM) (deelseries Z0 t/m Z2) </ul> <p>De letters H, I, J, R en S zijn nooit gebruikt. De in deze periode gebouwde Benelux-treinstellen en TEE-treinstellen hebben geen planletter gehad. Ook locomotieven en motorposten hadden geen planletter.</p> <p>Een rijtuig Plan D is wat anders dan een <a href="#A">D-rijtuig</a>. Zie ook <a href="bijnamen.htm">namen en bijnamen</a>.</p> <a name="r"></a> <hr> <h2>Rading, Hollandsche Rading</h2> <p>Het woord rading betekent lijn of grens. In de Van Dale is rading tegenwoordig niet meer opgenomen, omdat het niet meer zou voldoen aan de opnamecriteria. Vreemd, want het woord wordt nog steeds vaak gebruikt, al was het maar door mensen die een kaartje naar <a href="HollandscheRading.htm">Hollandsche Rading</a> kopen om daar lekker te gaan wandelen. Maar in hun dure woordenboek zoeken ze vergeefs naar de betekenis van rading.</p> <a name="regulateur"><a name="ganghandel"><hr></a></a> <h2>Regulateur, ganghandel</h2> <p>De regulateur en het ganghandel zijn twee belangrijke instrumenten voor de machinist van een stoomlocomotief. Hiermee regelt hij de stoomtoevoer naar de cilinders. Het vakmanschap van een machinist wordt voor een belangrijk deel bepaald door de manier waarop hij het samenspel tussen deze twee instrumenten beheerst. De regulateur is de hoofdkraan: hiermee laat de machinist stoom uit de ketel via de <a href="Tsjechoslowakije.htm#stoomdom">stoomdom</a> naar de cilinders lopen. De regulateur heeft meestal de vorm van een grote hefboom in het midden van de cabine, tussen de machinist en de stoker in.</p> <p>Met het ganghandel vindt de fijnregeling van de stoomtoevoer plaats. Tijdens het optrekken is veel stoom nodig, tijdens het rijden kan de hoeveelheid stoom per cilinderslag - de zogeheten vulling - worden verminderd. Het ganghandel is vaak aan de buitenkant van de locomotief te zien: een lange stang die van het machinistenhuis naar de cilinders loopt. Deze stang wordt meestal bewogen door aan een verticaal wiel te draaien. Door dat wiel vanuit de nulstand nog verder door te draaien, wordt de stoomtoevoer omgekeerd. De locomotief zal dan achteruit rijden (in het Engels heet het ganghendel 'reverser').</p> <a name="roestrijden"><hr></a> <h2><img src="montages/Logo_Roestrijden.nl.JPG" width="123" height="87" align="right" alt="www.roestrijden.nl">Roestrijden</h2> <p>1) Het berijden van weinig gebruikte sporen of wisselverbindingen, zoals <a href="wissels.htm#overloopwissels">overloopwissels</a>, om roestaanslag van de rails te verwijderen. Van belang om ervoor te zorgen dat de spoorrails elektrisch geleidend blijven.</p> <p>2) Het rijden met roestige treinen, al dan niet in combinatie met betekenis 1. Zie <a href="http://www.roestrijden.nl" target="_blank">www.roestrijden.nl</a>.</p> <hr> <h2>Rolbok, rolwagen, rolbrug</h2> <p>Om normaalsporige wagens te kunnen vervoeren over smalspoorlijnen, worden <a href="duitsland_GKB.htm#rolbok">rolbokken</a> of <a href="Oostenrijk_Gmund.htm#rolwagen">rolwagens</a> gebruikt.</p> <p>Een <a href="AmersfoortWp.htm#rolbrug">rolbrug</a> wordt gebruikt om locomotieven of wagens te verplaatsen naar een ander spoor.</p> <a name="s"></a> <hr> <h2>Seinhuizen (nummering)</h2> <p><a href="seinhuizen.htm">Seinhuizen</a> kregen per station nummers of letters. De hoofdpost droeg altijd de letter T (treindienstleider), andere posten kregen een letter (beginnend bij A) of een romeins cijfer. Hierin is nog iets terug te vinden van de Nederlandse spoorweghistorie: bij de HSM kregen de seinhuizen een cijfer, bij de SS een letter.</p> <a name="spoorwijdte"><hr></a> <h2>Spoorwijdte (spoorbreedte), spoorstaven</h2> <p>Spoorwijdte is de afstand tussen de twee spoorstaven, gemeten tussen de binnenkanten van de koppen van de rails. Is deze afstand 1435 mm, dan spreekt men van normaalspoor, anders van breedspoor of smalspoor. Breedspoor (in verschillende varianten) komt voor in Rusland, Finland, Spanje, Portugal, Ierland, Brazilië, Australië. Smalspoor wordt vaak gebruikt in bergachtige gebieden. <a href="spoorwijdte.htm">Bekijk de voorbeelden</a>.</p> <p>Aanvankelijk was het Portugese spoor iets smaller dan in Spanje: 1665 in plaats van 1668 millimeter. Spaanse treinen konden daardoor niet in Portugal rijden, terwijl het omgekeerde wel mogelijk was. Later is deze beschermingsmaatregel ongedaan gemaakt, en gebruikt Portugal nu ook 1668 millimeter.</p> <p>Verwar het begrip spoorwijdte niet met spoorbreedte: dat is de afstand van hart op hart. Bij normaalspoor is de spoorbreedte 1500 mm. Treinen rijden op spoorstaven, niet op rails: aan rails hang je gordijnen op. En spoorstaven zijn bevestigd op dwarsliggers, niet op <a href="#biels">biels</a>.</p> <hr> <h2>Spopo, Vopo</h2> <p>Spopo is de verkorting van <a href="spoorwegpolitie.htm">Spoorwegpolitie</a>. Doet (toevallig of niet) denken aan de Vopo, de beruchte Volkspolizei van de DDR, die onder andere de taak had om mensen die naar West-Duitsland wilden vluchten dood te schieten.</p> <a name="staatsieportret"><a name="photoanstrich"><hr></a></a> <h2>Staatsieportret, Fotografieranstrich (Photoanstrich)</h2> <p>Staatsieportret betekent letterlijk portret van het staatshoofd. Ook gebruikt voor foto's waarop bijvoorbeeld een voertuig mooi naar voren komt. Wordt heel vaak fout gespeld als statieportret, naar analogie met statiegeld. Statie kan ook station betekenen; het Centraal Station van Antwerpen wordt de Middenstatie genoemd.</p> <p>Nieuwe stoomlocomotieven kregen vroeger vaak, voordat er een staatsieportret werd gemaakt, een "Photoanstrich" of "Fotografieranstrich". Daarvoor werd grijze verf gebruikt om alle details goed uit te laten komen op zwartwit-foto's. Deze verf was op kalkbasis, zodat die er in de normale dienst snel afspoelde.</p> <a name="t"></a> <hr> <h2>Tender, tenderlocomotief</h2> <p>Stoomlocomotieven voeren hun brandstof- en watervoorraad vaak mee in een aparte wagen achter de locomotief: de tender. Er zijn ook locomotieven zonder losse tender, waarbij de voorraden dus op de locomotief zelf worden meegevoerd: dit noemt men tenderlocomotieven. (Het Engelse "tender locomotive" betekent locomotief met losse tender. Wat wij een tenderlocomotief noemen, heet in het Engels een "tank engine".) Zie verder <a href="tender.htm">tender, tenderlocomotief</a>.</p> <a name="bakcode"><hr></a> <h2>Treinstel, rijtuig, bakcode</h2> <p>Goederen worden vervoerd in een wagen; ook wel gescrhreven als <a href="#wagen">wagon</a>. Reizigers worden vervoerd in rijtuigen. Een rijtuig wordt in spoorwegjargon bak genoemd: een locomotief met vijf bakken aan de haak.</p> <p>Een rijtuig met een eigen motor, dat dus zonder locomotief kan rijden, heet een motorrijtuig. Een motorrijtuig waarin geen passagiers kunnen zitten, wordt een motorwagen genoemd. Een trein die door een locomotief wordt getrokken, heet een getrokken trein. Een trein die zonder locomotief kan rijden, heet een treinstel.</p> <img src="2008/20080417_5925.JPG" width="133" height="250" align="right" hspace="6"> <p>Een treinstel bestaat uit twee of meer rijtuigen die in een vaste samenstelling rijden. Een of meer rijtuigen zijn van motoren voorzien. Alleen in uitzonderlijke gevallen wordt de samenstelling van een treinstel gewijzigd, bijvoorbeeld om van twee bij een botsing beschadigde treinstellen een nieuw treinstel te formeren.</p> <p>Bij de NS bepaalt het nummer van het eersteklasrijtuig het treinstelnummer. Als het A-rijtuig van treinstel 520 overgaat naar treinstel 519, dan worden alle rijtuigen van treinstel 519 vernummerd in 520. Omdat bij treinstellen het rijtuignummer kan veranderen, heeft elk rijtuig ook een <b>bakcode</b> die nooit verandert, zodat de geschiedenis van een rijtuig goed kan worden geadministreerd. Inmiddels blijkt de betekenis van de bakcode niet meer begrepen te worden, want tegenwoordig wordt bij rijtuigwisselingen of renovaties ook de bakcode veranderd.</p> <p align="right"><i>Foto: informatiesticker op ABk 911, een van de twee<br>bakken van treinstel 911. De bakcode is 357.071.</i></p> <p>Een rijtuig met een machinistencabine maar zonder eigen motor, wordt een stuurstandrijtuig genoemd. Van hieruit kan de machinist de locomotief of het motorrijtuig bedienen wanneer de trein wordt geduwd. Treinstellen hebben aan weerszijden een machinistencabine; dit noemt men de koprijtuigen.</p> <p>Rijtuigen die om exploitatieve redenen één geheel vormen, worden een rijtuigstam genoemd. Tijdens spitsuren kunnen aan zo'n stam een of meer versterkingsrijtuigen worden gekoppeld. Een tussenvorm van rijtuigstam en treinstel is de treinstam. Dat is een treinstel waarvan de samenstelling vrij eenvoudig kan worden gewijzigd, zoals het dubbeldeksmaterieel van NS.</p> <p>Het bovenstaande is opgedragen aan de <a href="teksten.htm#De huppelkutjes van de Koppeling">huppelkutjes van de Koppeling</a>.</p> <hr> <h2>Trekduwtrein, stuurstandrijtuig</h2> <p>Een trekduwtrein is een trein die in de ene richting wordt getrokken door een locomotief, en in de andere richting wordt geduwd. De machinist zit dan in een stuurstandrijtuig: een rijtuig met een machinistencabine van waaruit de locomotief op afstand wordt bediend. Er bestaan ook varianten op het thema <a href="trekduwtreinen.htm">trekduwtreinen</a>.</p> <a name="trekkertje"><hr></a> <h2>Trekkertje</h2> <p><i>Men spreekt van een "Engelsman" wanneer in een getrokken rangeerdeel gedurende de beweging een koppeling losgemaakt wordt, waarna de snelheid van het voorste stuk van het rangeerdeel vergroot wordt. Tussen de twee delen wordt dan een wissel omgelegd, waardoor het achterste deel een ander spoor oprijdt dan het voorste. De Engelsman (zonder aanhalingstekens) noemt dit "double shunting".</i></p> <p>Aldus Nieuw Spoor, maandblad voor het personeel der Nederlandsche Spoorwegen, november 1948. Dit berichtje verbaasde mij, omdat ik het begrip Engelsman alleen kende als aanduiding van een Engels wissel. Van een machinist hoorde ik dat de hier beschreven rangeerbeweging een "trekkertje" heet. Heel erg verboden, dus vreemd dat hier in een officieel NS-blad over is geschreven. Hoe gaat een trekkertje in zijn werk? Een machinist die zich hier menigmaal aan heeft bezondigd legt uit:</p> <p><i>Reglementair was zo'n 'trekkertje' een ten strengste verboden handeling. Niettemin maakte men er vooral in handwisselgebied met beperkte mogelijkheden geregeld gebruik van. Je spaarde er namelijk vele extra bewegingen mee uit. Gezegd moet worden dat je als machinist alleen instemde met een trekkertje als je ervan overtuigd was dat de rangeerders in kwestie dat ook tot een goed einde wisten te brengen.</p><p>Nadat duidelijk was waar de wagen achter de loc een andere kant op moest, nam een rangeerder zodanig plaats op de loc of de wagen, dat hij al rijdend goed bij de van te voren langgedraaide koppeling kon komen. De andere rangeerder nam plaats bij het wissel. Na het teken 'rijden' was het de bedoeling dat de machinist eerst optrok en vervolgens even de locrem aanhaalde. De wagen liep zo netjes tegen de locomotief aan zodat de rangeerder, die soms op zijn buik op een platte wagen lag, van de gelegenheid gebruik kon maken om de schalm uit de haak te tillen. De machinist trok na het horen vallen van de koppeling zo snel mogelijk op tot boven het wissel en, vooral ook, voorbij de vrijbalk. De tweede rangeerder bediende precies op het juiste moment het wissel tussen de loc en de rollende wagen en klaar was Kees.</p><p>Denk nu niet dat zo'n trekkertje bol stond van de wilde actie, want het was vooral een kwestie van goed inschatten en beheerstheid. Je wist namelijk van te voren dat je echt ontzettend op je kop kreeg als er onverhoopt iets van zo'n trekkertje kwam. Alles wat voorschriftelijk bepaald was, had je immers volkomen genegeerd en er bestond daarom geen enkel excuus voor de mogelijk aan te richten ravage. Ik hoef je waarschijnlijk niet uit te leggen dat een trekkertje vaak maar net goed ging.</i></p> <a name="tyfoon"><hr></a> <h2>Tyfoon, fluitbord</h2> <p><img src="2008/20080126_fluitbord.JPG" width="146" height="200" hspace="12" align="right" alt="SR 312">Wat op een auto een claxon heet, heet op een trein een tyfoon (oude spelling typhoon). De machinist kan hiermee bij dreigend gevaar een <a href="geluidoverlast.htm">geluidsignaal</a> geven.</p> <p>Nederlandse treinen hebben altijd twee tyfoons: een met een hoog en een met een laag geluid. Met een voetpedaal kan de machinist een van deze tyfoons gebruiken, of beide tyfoons afwisselend. Hoe dieper hij het pedaal intrapt, hoe harder de tyfoon klinkt. Moderne locomotieven hebben behalve de tyfoon vaak ook een autotoetertje.</p> <p>Op plaatsen waar een trein altijd moet toeteren, bijvoorbeeld een onbewaakte overweg, staat een fluitbord: een ruitvormig wit bord met een zwarte F. Dit bord stamt nog uit de stoomtijd, toen treinen geen tyfoon maar een stoomfluit hadden. In Duitsland zie je bordjes met de P van pfeiffen. Soms twee bordjes boven elkaar: twee keer pfeiffen!</p> <a name="u"></a> <a name="ric"><hr></a> <h2>UIC, RIC, RIV</h2> <!-- http://www.ivw.nl/Images/Toelatingsgids%20versie%201_tcm247-227865.pdf --> <p><b>UIC = Union Internationale des Chemins de fer.</b> Organisatie waar honderden spoorwegmaatschappijen bij zijn aangesloten. In UIC-verband worden allerlei afspraken gemaakt, onder andere op het gebied van te hanteren standaards. Een voorbeeld is de UIC-codering die op wagens en rijtuigen te zien is. Bij rijtuigen is dat vaak een RIC-code, op goederenwagens een RIV-code.</p> <p align="center"><img src="2006/20060914_0047.JPG" width="350" height="255" alt="Utrecht, 14 september 2006."></p> <p align="center"><i>Internationaal afgesproken codes op CNL-rijtuig 61 85 06-90 304-5. De eerste twee cijfers geven het soort rijtuig aan. Voorbeelden: 50 = binnenlands rijtuig, 51 = internationaal rijtuig (RIC), 60 = dienstrijtuig, 61 = bijzonder rijtuig, 65 = autotransportwagen, 71 = slaaprijtuig. De volgende twee cijfers vormen de <a href="#landcode">landcode</a>, in dit geval 85 = Zwitserland. De volgende zeven cijfers (onderstreept) vormen het feitelijke rijtuignummer. Tot slot volgt een controlecijfer. Dit CNL-rijtuig valt niet onder het RIC-regime: in plaats van de letters RIC staat er een kruis. Vergelijk de foto hieronder.</i></p> <p><img src="scans/particuliere-wagen.JPG" align="left" hspace="3">Op particuliere wagens en rijtuigen staat een P in een vierkantje. Deze aanduiding is geleidelijk aan het verdwijnen. In plaats daarvan verschijnt de naam van de maatschappij voor het nummer.</p> <p><b>RIC = Regolamento Internationale Carrozze.</b> Afspraken tussen Europese spoorwegmaatschappijen, betreffende het toelaten van rijtuigen op elkaars netten.</p> <p align="center"><img src="2008/20080505_6477.JPG" width="600" height="83" alt="Spoorwegmuseum, 5 mei 2008."></p> <p align="center"><i>In het zogeheten RIC-raster staat aangegeven tot welke landen een rijtuig is toegelaten. Soms is dat een uitbundige hoeveelheid: hierboven zie je het RIC-raster van koninklijk rijtuig 61848930002-9 (nu in het Spoorwegmuseum). B = België, D = Duitsland, CH = Zwitserland, PL = Polen, DK = Denemarken, N = Noorwegen, J = Joegoslavië, R = Roemenië*, TC = Turkije, L = Luxemburg, F = Frankrijk, It = Italië, A = Oostenrijk, H = Hongarije, S = Zweden, GR = Griekenland, BG = Bulgarije. Op dit rijtuig ontbreken CS = Tsjechoslowakije en NS = Nederland (!). Op rijtuigen die zijn toegelaten op veerdiensten staat een anker, met een aanduiding van de betreffende veerdiensten. Ook wordt aangegeven voor welke stroomsoorten het rijtuig geschikt is (in verband met de elektrische verwarming) en de maximum snelheid van het rijtuig.</i><br><font size="1">* Het Nederlandse <a href="hoogheid.htm">koningshuis</a> onderhield warme banden met de Ceau_escu´tjes. Of ze altijd met de trein naar Roemenië gingen weet ik niet.</font></p> <p><b>RIV = Regolamento Internationale Veicoli.</b> Afspraken tussen Europese spoorwegmaatschappijen, betreffende het toelaten van goederenwagens op elkaars netten.</p> <p><b>RIV-EUROP.</b> Bepaalde maatschappijen hebben verdergaande afspraken gemaakt. Dit zijn DB, DSB, FS, NMBS, NS, ÖBB, SBB, SNCF en CFL. Wagens waarop het opschrift RIV-EUROP staat, mogen door deze maatschappijen worden gebruikt alsof het hun eigen wagens zijn. Tussen de vroegere Oostbloklanden bestond een soortgelijke samenwerking: RIV-OPW.</p> <p>Zie ook:</p> <ul> <li><a href="goederenwagens.htm#uic">UIC-codering goederenwagens</a> <li><a href="controlecijfer.htm#uic">UIC-codering tractievoertuigen</a> <li><a href="koppeling.htm#uic">UIC-koppeling</a> <li><a href="#landcode">UIC-landcode</a> </ul> <hr> <h2>Up train, down train</h2> <p><img src="vlag_uk.GIF"> Een <i>down train</i> is een trein die van een hoofdstation wegrijdt, bijvoorbeeld Londen. Een trein die naar dat station toerijdt is een <i>up train</i>. De spoorlijn zelf heet <i>up line</i> (opgaand spoor) of <i>down line</i> (afkomend spoor).</p> <a name="v"></a> <hr> <h2>Vervoerbewijs, plaatsbewijs</h2> <p>Als een Nederlandse conducteur jou vraagt naar je plaatsbewijs, dan hoef je daar niet op te reageren. Plaatsbewijzen bestaan hier niet, alleen vervoerbewijzen. Een treinkaartje geeft jou namelijk geen recht op een plaats in de trein; je hebt alleen het recht om te worden vervoerd.</p> <p>In buitenlandse treinen kun je nog wel een zitplaats reserveren. Voor bepaalde treinen is dat heel verstandig of zelfs verplicht. In Duitsland koop je dan behalve je Fahrkarte (vervoerbewijs) ook een Platzkarte (zitplaatsreservering). Een aardig voorval maakte ik mee tijdens een treinreis via de <a href="Denemarken.htm#vogelfluglinie">Vogelfluglinie</a>.</p> <p align="center"><img src="scans/kaartjes2000.JPG" width="233" height="60"><img src="scans/pijl.JPG" width="233" height="60"><img src="2004/tickets2004.JPG" width="233" height="60"></p> <p>Waarom weet niemand, maar ergens tussen 2000 en 2004 gingen treinkaartjes "tickets" heten. Zie ook <a href="ovfeelsgood.htm">OV feels good</a>.</p> <a name="w"></a> <a name="wagen"><hr></a> <h2>Wagen of wagon?</h2> <p>Het is vrachtwagen, personenwagen, paard en wagen. Maar als er spoorwielen onder zitten, gaan veel mensen opeens wagon schrijven. Passagiers worden trouwens in <a href="#bakcode">rijtuigen</a> vervoerd, goederen gaan in <a href="goederenwagens.htm">goederenwagens</a>.</p> <hr> <h2>WIDO, WILO, WUBO enzo</h2> <p>Een <a href="lichtseinen.htm#wido">WIDO</a> beveiligt dienstoverpaden. Een <a href="overwegen.htm#wilo">WILO</a> beveiligt landelijke overwegen. Een <a href="lichtseinen.htm#wubo">WUBO</a> beveiligt onoverzichtelijke plaatsen, terwijl een WIBR dat doet op bruggen en een WIT in tunnels.</p> <a name="z"></a> <a name="zakspoor"><hr></a> <br> <table width="720"> <td valign="top"> <h2>Zakspoor</h2> <p>Amersfoort, 14 augustus 1977. Treinstel 466 vertrekt vanaf het <b>zakspoor</b> naar Amsterdam. Een zakspoor is een in het perron doorlopend kopspoor. Deze term is afgeleid van het Franse <i>cul de sac</i>: doodlopende weg. <i>Gare en cul de sac</i> betekent kopstation. In het Duits wordt een Kopfbahnhof ook wel <i>Sackbahnhof</i> genoemd</p> <p>Zakspoor klinkt misschien wat plat, maar in het Antwerpense dialect gaat men nog een stapje verder: daar noemt men een doodlopend spoor een <i>kutzak</i>.</p> <p>Zie ook het thema <a href="stootblokken.htm">stootblokken en andere stopinrichtingen</a>.</p> </td> <td width="10"></td> <td> <img src="z/z46822.JPG" width="350" height="233"> </td> </table> <a name="zgestellt"><hr></a> <h2>Z-gestellt</h2> <p>De letter z, geschilderd op de zijkant van een Duitse loc, is een slecht teken: de loc is "z-gestellt", dat wil zeggen "zurückgestellt". Soms blijft de loc dan nog korte tijd in dienst, totdat er defecten optreden die men niet meer repareert. De volgende fase is de "Ausmusterung": terzijdestelling. Hierna volgt meestal de "Verschrottung": sloop.</p> <br> </td> </table> <hr size="2" noshade> <p>Zie ook:</p> <ul> <li><a href="vraagbaak.htm">Vraagbaak</a> <li><a href="alfabetische-index.htm">Alfabetische index</a> <li><a href="Verkortingen.htm">Geografische verkortingen</a> <li><a href="spoortechniek.htm">Spoortechniek</a> </ul> <hr size="2" noshade> <script type="text/javascript"><!-- google_ad_client = "pub-6258643075300734"; /* 728x90, gemaakt 29-6-08 */ google_ad_slot = "4274931706"; google_ad_width = 728; google_ad_height = 90; //--> </script> <script type="text/javascript" src="http://pagead2.googlesyndication.com/pagead/show_ads.js"> </script> <hr size="2" noshade> <br> <table width="740"> <td align="center"> <p><a href="javascript:history.back()"><b>vorige</b></a>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <a href="http://www.nicospilt.com/index2.html" target="_top"><b>start</b></a>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <a href="#top" target="_self"><b>omhoog</b></a></p> </td> </table> <br><br> </body> </html>