Weg & werken

Valkenburg, 10 augustus 1970. Dienstwagen 180164. Dit is een voormalige vierassige gesloten 20-tons goederenwagen van de HSM. Hiervan werden tussen 1892 en 1899 40 exemplaren in dienst gesteld. Een deel van deze wagens heeft nog de roodbruine kleur gekend zoals de NS die invoerde in 1954. De laatste wagens gingen begin jaren zestig buiten dienst. Enkele wagens hebben hun leven gerekt als magazijnwagen of keukenwagen voor de ongevallentrein, zoals de wagen op deze foto. Vergelijk ook de foto's hieronder.

Houten rijtuig NS 177117 van het Seinwezen Dienstkring Roermond. Herkomst, locatie en datum onbekend.
Foto's collectie Peter Stoffers, Noord-Nederlands Trein & Tram Museum, www.nnttm.nl.

Den Haag HS, 27 juli 1968. Een bovenleidingmontagewagen van de NS.

Amersfoort, 15 mei 1969. Bovenleidingmontagewagen 30849741618 (ex-Blokkendoos A 8508, tegenwoordig weer onder dit nummer aanwezig bij de SGB).

Hilversum, 30 mei 1969. Een trein van het Spoorwegbouwbedrijf uit Utrecht, bestaande uit dienstwagen 30849791502 (ex-Blokkendoos mC 9032, mC 9482, B 5828), platte wagen 30849491315 en gesloten wagen 30849491120.

Wesseling, 15 juni 1969. Onderhoudsmachine van de Köln-Bonner Eisenbahn. Tweede foto: Luxemburg, 19 juli 1969. CFL-loc 1022 met een onderhoudsmachine.

Hilversum, 21 en 24 oktober 1969. De slijptrein, bestaande uit een in 1958 omgebouwd blokkendoosrijtuig (voorheen mCv 9426) en twee waterwagens (voormalige tenders van NS-stoomlocs 4003 en 4025). De railslijpwagen is in 1985 gesloopt. Beide waterwagens zijn via de SGB terecht gekomen bij de Hoogovensexcursietrein.

Hilversum, omstreeks 1984. De slijptrein met locs 2430 en 2462, gefotografeerd door Dick van Aggelen. Op de bordjes staat "Railslijptrein mag niet verzet worden".

Valkenburg, 10 augustus 1970. Dienstwagen 180164. Dit is een voormalige vierassige gesloten 20-tons goederenwagen van de HSM. Hiervan werden tussen 1892 en 1899 40 exemplaren in dienst gesteld. Een deel van deze wagens heeft nog de roodbruine kleur gekend zoals de NS die invoerde in 1954. De laatste wagens gingen begin jaren zestig buiten dienst. Enkele hebben hun leven nog gerekt als magazijnwagen of keukenwagen voor de ongevallentrein, zoals de wagen op deze foto.

Baarn, 1 augustus 1971. Een voormalige conducteurswagen (Dg), nummer 30849411083, en grijze werkwagen 30849441052.

Utrecht CS, 24 maart 1973. Bovenleidingmontagewagen 30849791506. De gele vlag betekent: niet tegen het voertuig botsen of afstoten.

Zwolle, 28 april 1973. Loc 2530 met huisje voor de bediening van de sproeitrein. Tweede foto: Hilversum, 14 augustus 1973. Locomotor 281 in actie met sproeitrein. Meer over sproeitreinen in het thema Trein & plant.

Utrecht, 10 april 1974. Bovenleidingsmontagewagens actief op de lijn langs het Spoorwegmuseum. Op de eerste foto loc 2447 met 30849741513 (voorheen mBD 9028). Op de tweede foto een sik met 30849741613 (voorheen mCd 9430), gefotografeerd vanuit het raam van mijn kamer.

Utrecht, 26 mei 1974. Bovenleidingmontagewagen 30849741613 (voorheen mCd 9430). Tweede foto: Dordrecht, 26 mei 1974. Voormalige conducteurswagen (Dg) 30849591022.

Lelystad, 28 mei 1988. Materieelshow ter gelegenheid van de opening van de spoorlijn Almere-Lelystad (het traject Weesp-Almere was een jaar eerder in gebruik genomen). Onder andere waren de demonstratieketelwagen en een van de twee ongevallenkranen van NS te zien. Foto's Bart Gerrtisen.

De Flevolijn. Door Han Vink, chef educatieve voorlichting NS, AO-reeks 2159, 27 maart 1987. Twintig jaar na de oplevering van Lelystad (1967) en tien jaar na de oplevering van Almere (1976), werden deze groeisteden aangesloten op het spoorwegnet. Dit boekje beschijft in vogelvlucht de geschiedenis en de aanleg van de Flevolijn. Bij deze aanleg is rekening gehouden met het doortrekken van de lijn naar Groningen: de Zuiderzeelijn. Maar die lag er twintig jaar na het verschijnen van dit boekje nog steeds niet. Op het omslag de eerste trein in Almere CS, 11 juni 1986.

Utrecht Lunetten, 7 augustus 1989. Loc 2226 met een werktrein richting Geldermalsen.

Utrecht, 5 juli 2001. Een Volvo die zowel op de weg als het spoor kan rijden. Tweede foto: Bochum-Dahlhausen, 30 april 2004. Een "Unimog" van Daimler-Benz, waarvan verschillende uitvoeringen bestaan.

Bilthoven, 2 oktober 2002. Strukton-loc 302328 "Berta" op weg naar Amersfoort met een onderhoudstrein. Tweede foto: Woerden, 26 november 2002. Dezelfde loc komend uit de richting Gouda met een werktrein.

Den Dolder, 31 augustus 2003. Strukton-locs 302282 en 302270 (de gerenoveerde vroegere NS-los 2282 en 2270) op het middenspoor tussen Bilthoven en Den Dolder. Foto's gemaakt vanuit de SSN Staal Expres.

Woerden, 5 maart 2003. Een stopmachine (Unimat) van Volker Stevin rijdend richting Gouda. Op de foto daaronder een bovenleidingmontagewagen van Strukton. Op de vierde foto een loc van Strukton komend uit de richting Gouda (8 maart 2003).

Harmelen, 24 maart 2004. ACTS-loc 6703 is ingeschakeld bij werkzaamheden ten behoeve van de spoorverdubbeling tussen Harmelen Aansluiting en Woerden. Deze foto is gemaakt vanuit de stoptrein naar Utrecht. Een groot deel van het traject tussen Utrecht en Gouda is of wordt viersporig. Vandaar de plannen van NS om de treindienst uit te dunnen... :-(

Watergraafsmeer, 17 april 2004. Railslijpmachine van Speno International. Spooraannemer BAM voert in opdracht van ProRail spooronderhoud uit en gebruikt daarbij een Zwitsers/Italiaanse werktrein voor het nauwkeurig slijpen van spoorstaven. De trein bestaat uit een aantal rijdende railslijpmachines, aangevuld met wagens voor gereedschap en het verblijf van het gespecialiseerde personeel. Op de tweede foto een Unimat stopmachine van Strukton Railinfra.

Utrecht, 18 mei 2004. Twee "Fahrleitingsbau"-voertuigen die ingeschakeld zijn bij de omvangrijke werkzaamheden aan het emplacement Utrecht.

Op 28 mei 2004 werd een montagewagen, die jarenlang bij Utrecht GE heeft gestaan, overgebracht naar de Watergraafsmeer. Loc 2215 en 1747 verzorgden het transport, hier gefotografeerd in Hilversum door Jeroen Mulders. Het betreft de voormalige bovenleidingmontagewagen 80849791505 (oorspronkelijk mCd 9414). De laatste eigenaar was de NS Watersportvereniging, nu heeft de Stibans zich over deze wagen ontfermd. Vijfendertig jaar eerder, op 30 mei 1969, fotografeerde ik een montagewagen op vrijwel dezelfde plek: nummer 30849791502 (ex mC 9032, mC 9482, B 5828).

Hoofddorp, 9 juni 2004 bij het viaduct over de Bennebroekerweg. Hier liggen de eerste 100 meter van de HSL. In de achtergrond passeert een Thalys. De foto is gemaakt door Robert Bakker van Spiba Spoorweggereedschap BV. Website www.spiba.nl.

Abcoude, 2 augustus 2002. Johann van Dijk (Hoofdmonteur Strukton Railinfra) maakte deze foto's van de ontspoorde Matissa, een vernieuwingstrein van Strukton. Zie nog meer schadegevallen

Elst-Oosterhout. Hierboven: 24 augustus 2004. Hiernaast: 27 november 2004. Strukton-materieel dat gebruikt wordt bij de aanleg van de Betuweroute. Op de foto hiernaast staan twee nieuwe aanwinsten: Janine (Strukton 1322320, Deutz fabrieksnr. 57471, ex-HGK DH 36) & Monique (Strukton 1322321, Deutz fabrieksnr. 57983, ex-HGK DH 38). Deze foto's zijn gemaakt door Eric ten Barge.

Website: www.etb-bm.nl.

Atlas 1404 spoor-graafmachine bij de Betuweroute, 11 december 2004. Deze machine is voorzien van lorries (deze zitten net achter de wielen). Deze lorries kunnen hydraulisch naar beneden gezet worden waardoor de machine op de rails kan rijden. Ook is er een hydraulisch verstelbare giek, wat voor het werk waar deze machine voor wordt ingezet geen overbodige luxe is. Foto Eric ten Barge.

"Obelix" op de Trans-Siberiëspoorlijn ter hoogte van Gaasperdam, 5 maart 2005. De werkzaamheden bestonden uit het lossen van een trein geladen met een diepgevroren HSL-wissel. Foto collectie Jeroen Mooij.

Omdat ik regelmatig in Woerden moet zijn, kan ik de werkzaamheden aan de nieuwe sporen goed volgen. Van boven naar beneden: werkzaamheden aan de bovenbouw (11 april 2005), rails doorslijpen en thermietlassen (13 april 2005) en werkzaamheden aan de bovenleiding (12 mei 2005).

De "Beaver" van VolkerRail wordt vaak per vrachtwagen aangevoerd. Hierbij enkele foto's gemaakt bij de MBS op 13 september 2004. De toen nieuwe machine was op dat moment bij de MBS te gast om proef te draaien. Op de foto's is duidelijk zichtbaar dat de machine in de dwarsrichting van het spoor op de vrachtwagen wordt aangevoerd. Vervolgens wordt de machine met behulp van stempels van de vrachtwagen gelicht. Als de vrachtwagen weg is, wordt de machine op de middenstempel gezet waarna deze in lengterichting van het spoor wordt gedraaid (handmatig duwen). Als de machine precies boven het spoor staat, laat men haar zakken. Het werk kan beginnen! Foto's en tekst Gijs Brefeld.

Utrecht Centraal, 2 juni 2005. Het spoor waarop mijn trein moest binnenkomen was geblokkeerd door een werktrein. Dat bood mij de kans om een paar Beaver-shots te maken. Het vertalen van een eenvoudig waarschuwingsbordje kan nog knap lastig zijn: "Oponthoud in het Gevaarberijk verboden." Het Duitse woord Aufenthalt kan zowel oponthoud als verblijf betekenen. In dit geval is natuurlijk het laatste bedoeld. En het woord Gevaarberijk is wel heel letterlijk uit het Duits overgenomen, inclusief de hoofdletter die we in het Nederlands niet schrijven bij zelfstandige naamwoorden. En toch ging de vertaler aan het eind van het woord weer twijfelen... of is het tweifelen? Dit waren een paar gedachten die door mij heen gingen toen ik op het perron stond. Plotseling begon het treintje te rijden, door een rood dwergsein. Ik heb geen klap gehoord, dus het is goed afgelopen. Even later kwam mijn trein binnen, die vijf minuten in de verte had staan wachten tot het spoor vrij was.

Lage Zwaluwe, 19 juli 2005. Loc 203.1 "Tom" van Volker Stevin met Mp "Jules". Op de tweede foto, dezelfde dag gemaakt, bovenleidingsmontagewagen 701 053 op de HSL tussen Puttershoek en 's Gravendeel. Foto's Edwin Lageweg.

Rheine, 30 april 1975. Het eind van het stoomtijdperk in Duitsland is nabij. Als laatste hoofdlijn wordt Rheine-Emden onder de draad gebracht. Loc 012 066 vertrekt met een trein richting Emden. De trein rijdt over het linkerspoor, want op het rechterspoor is een "Turmtriebwagen" bezig. Tussen 1955 en 1974 zijn 167 van dit soort voertuigen gebouwd. Ze zijn afgeleid van de railbussen VT 98. Op het dak bevindt zich een draaibaar en uitzwenkbaar plateau. Hierop is een ladder gemonteerd die 15 meter kan worden uitgeschoven. Ook bevindt zich op het dak een stroomafnemer. Deze is bestemd voor het aarden of testen van de bovenleiding. De voertuigen zijn ondergebracht in de serie 701.

Verkehrsmuseum Nürnberg, 16 augustus 2005. Vitrine met een model van een "Turmtriebwagen".

Bleiswijk, augustus 2005. Een in BAM-kleuren geschilderd locje, dat dienst gaat doen bij de bouw van de HSL.
Foto Edwin Valk.

Tilburg, 19 maart 2006. Unimat 205 09-32/4S van BAM Rail. Foto Fokko van der Laan.

Utrecht Centraal, 15 november 2006. Gewoon "verboden toegang" maakt geen indruk meer, je moet het een beetje aandikken volgens ProRail, de beheerder van het spoorwegnet. Treinen zijn erg gevaarlijk: ze kunnen je niet alleen aanrijden, ze kunnen je ook nog eens een keer elektrocuteren! Dus blijf maar een eind uit de buurt. Vandaar dat dit bordje niet aan het eind van het perron staat, maar tien meter ervoor. Ondertussen laat hetzelfde ProRail wel een trein met allemaal enge uitsteeksels vlak langs het perron rijden. Dit is een zogenaamde kettinghor met bijbehorende wagens (als je tot de club wilt horen zeg je "kettinghorcircus"), die worden gebruikt voor het schoonmaken van het ballastbed.

Bunnik, 16 februari 2007. Wisselstopmachine "08-475 Unimat 4S", gebouwd door Plasser & Theurer. Dit is een van de nieuwe aanwinsten van VolkerRail, speciaal bedoeld voor het stoppen van zware wissels op betonnen dwarsliggers. Het voertuig reed hier vanwege detectieproeven. Tussen Maarn en Driebergen ligt een meetpunt waar kan worden gecontroleerd of een trein wel detecteerbaar is door de beveiligingsapparatuur. Ook op enkele andere plaatsen in het land liggen dergelijke meetpunten. Nieuw materieel moet altijd worden getest voordat het in dienst mag worden genomen.

Bunnik (km 42,5), 23 januari 2007 om 3:45 uur. Van de goederentreinen die 's nachts langs ons huisje rijden heb ik geen last. Maar een stopmachine in actie is een ander verhaal. Langzaam kwam uit de richting Utrecht een astmatisch zuchtend monster op ons af. Toen het langs mijn balkon kwam gesukkeld - steeds even stilstaan, dan moeizaam weer verder - had ik mijn camera's paraat.

Op mijn filmpje is goed te zien dat de stopmachine steeds even stopt en dan weer verder gaat, inclusief de bemanning aan boord. Die ging na zo'n dienst "shaken and stirred" naar huis. Er bestaan ook machines die langzaam doorrijden, waarbij de "stopgang" wordt gemaakt op een schuifbare slede onder de werktrein door. Zo'n machine is te zien in het tweede deel van het filmpje, dat Michiel Jansen van Galen in de zomer van 2006 bij Velp maakte.

Amersfoort, 26 februari 2007. Slijptrein RR16 MS-2 van Speno International. Daarnaast ERS-loc 6612.

Op zaterdagochtend 10 maart 2007, om kwart voor vijf, werd ik wakker toen het spoor bij Bunnik richting Utrecht werd geslepen. Van de slijptrein zelf kon ik nog net een stukje filmen. Een paar minuten later kwamen er nog twee andere voertuigen voorbij, misschien om het afval van de slijptrein op te ruimen (zie het gele mannetje dat bovenop bezig is). Dat afval bestaat uit aan elkaar gesmolten slijpsel. Ik dacht dat de slijptrein een gigantische herrie zou maken, maar het klonk als een grote stofzuiger. De slijptrein had ik rustig rennend kunnen bijhouden, maar dat vond ik niet zo'n goed idee in mijn ochtendjas. Op 29 maart kwam er kort na middernacht opnieuw een slijptrein voorbij, dit keer bestaande uit een aantal aan elkaar gekoppelde machines. Wat opvalt is dat pas geslepen rails veel meer herrie geven als er een trein overheen rijdt: een hoog snerpend geluid, alsof de wielen van de trein het niet eens zijn met de vorm van de rails.
Bekijk het filmpje.

Bunnik, januari 2008. Bij werkzaamheden aan het spoor staat vaak een man met een toeter, die waarschuwt als er een trein aan komt. Maar er bestaan ook automatisch werkende systemen. Deze tijdelijke contacten horen bij zo'n systeem. Als er een trein overheen rijdt, klinkt er een eind verderop een sirene en gaan er waarschuwingslampen knipperen.

Via een zeer lange oranje kabel wordt het signaal doorgegeven.

Minimel 95-EZE van Schweizer Electronic. Het signaal kan ook draadloos worden doorgegeven. Dat gebeurt via een zender zoals op deze foto. De zender kan ook met de hand worden bediend door een veiligheidsman, door op de rode knop te drukken. Bij een onbewaakte zender is de klep natuurlijk gesloten. Het systeem is beveiligd: mocht het radiosignaal wegvallen, dan gaat de alarminstallatie bij de baanwerkers automatisch werken. Van die installatie heb ik helaas geen foto kunnen maken. Deze bestond uit een oranje zwaailicht dat op een kruiwagen werd meegevoerd.

Rotterdam en Utrecht, 7 februari 2008. Twee voertuigen van BAM, waaronder een voormalig Duits postrijtuig dat nu is ingericht als geluidmeetrijtuig. BAM Rail is een van de spooraannemers die de buit onderling hebben verdeeld toen de marktwerking op het spooronderhoud werd ingevoerd. De twee andere grote spooraannemers zijn VolkerRail en Strukton. Strukton is voortgekomen uit onder andere de vroegere NS-bedrijven Spoorwegbouwbedrijf en Elektrorail.

Simpelveld, 4 juni 2008 en 15 augustus 1970. In betonnen bakken als deze werd split opgeslagen, een fijn soort grind. Dit werd gebruikt door onderhoudsploegen om dwarsliggers die waren verzakt weer op hoogte te brengen. Het spoor werd opgekrikt waarna er wat split onder werd gedaan. Dit was zwaar handwerk; tegenwoordig gebeurt dit met machines. Kleurenfoto Michel Dreuw.