Gooische Stoomtram

Vaak aangeduid met de malicieuze bijnaam "Gooische Moordenaar", vanwege de ongelukken die er regelmatig plaatsvonden. Volgens de statistieken vielen er gemiddeld twee dodelijke slachtoffers per jaar. Er reden veel trams, veelal in een uurdienst, en dat tikt statistisch natuurlijk aan. Maar een belangrijke factor was ook dat op de stoomlocs alleen een machinist dienst deed, die dus onderweg ook voor het vuur moest zorgen. Zie ook het verderop beschreven boekje "In het spoor van de Gooische Tram".

Hoorn en Wognum, 27 juni 1970. Een loc van de Gooische Stoomtram: nummer 18, die bij de Tramweg Stichting de naam "Leeghwater" heeft gekregen. De loc is in 1921 gebouwd door Henschel. In 1937 kwam ze terecht bij een suikerfabriek in Roosendaal. In 1967 was dit de eerste loc die bij de toen net opgerichte TS in dienst kwam. De loc heeft hier nog treinbuffers en een schroefkoppeling. Bij de Stoomtram Hoorn-Medemblik heeft ze later haar oorspronkelijke middenbuffer weer teruggekregen. Merk op dat de loc niet symmetrisch is: aan de voorkant zitten deurtjes om toegang te kunnen krijgen tot de rookkastdeur. De lange cilinder op het dak is van de luchtdrukrem die de loc later heeft gekregen. In haar stoomtramtijd had ze een vacuümrem.

Hilversum, 3 september 2003. Het stationsgebouw van de Gooische Stoomtram (GS), gebouwd in 1905. Vanaf 1939 was in dit gebouw het hoofdkantoor van de Gooische Tramweg Maatschappij (GTM) gevestigd. Waar vroeger het perron lag is nu een parkeerplaats. De verbouwde rijtuigloods wordt tegenwoordig gebruikt voor de stalling van bussen. Het was een kopstation, maar er liep langs het gebouw, waar je nu bussen ziet rijden, wel een verbindingsspoor naar het NS-depot. Dat depot heeft plaatsgemaakt voor het Oosterspoorplein. Waar nu de naam "Connexxion" op de gevel staat, hebben achtereenvolgens de namen "Gooische Stoomtram", "N.V. Gooische Tramweg Mij.", "Ned. Buurtspoorweg Mij.", "Centraal Nederland" en "Midnet" gestaan. Van de "Gooise Moordenaar" is in 't Gooi verder weinig meer terug te vinden. Het tramstation bij station Naarden-Bussum is nu een fietsenstalling. In Laren staat een monument tegenover de plaats waar vroeger het tramstation stond (hoek Burgemeester van Nispenstraat-Stationsweg).

Het station van de Gooische Tramweg Maatschappij op schaal 1:87. Daarachter het perron van waar de stoomtrams naar Laren vertrokken. Ook lagen daar een rijtuigloods, een werkplaats en een kleine locloods. Op de voorgrond het verbindingsspoor waarover locomotieven van de Gooische Stoomtram naar het NS-depot konden rijden om bevoorraad te worden. Via dat spoor werden ook goederenwagens uitgewisseld. Foto gemaakt op 20 oktober 2007 op de baan van de Modelbouw Vereniging Hilversum.

Hilversum, 20 oktober 2007. Selfie bij de busgarage van Connexxion, vroeger een remise van de Gooische Stoomtram.

Hilversum, 19 september 1960. NBM-bussen op het terrein van de vroegere Gooische Stoomtram. Van links naar rechts de Crossley 1220 (NB-99-02) die in december 1960 buiten dienst gesteld zou worden, de Leyland 4711 (TB-13-08) en de Crossley 2136 (NB-64-64) die in juli 1961 zou worden verkocht naar Drenthe (DABO/EDS). Foto Adriaan Pothuizen.

Hoorn, 1997. Ontmoeting tussen Crossley 1108 (museumbus van de SVA, kenteken NB-55-73) en loc 18 met rijtuig 22 van de Gooische. De bus vervoerde een gezelschap van het Gooisch Vervoer Museum. Foto Henk Koster.

Monument voor een moordenaar

Huizen, 2 februari 2013. Monument voor de Gooische Moordenaar. Het kunstwerk, gemaakt door Peeter Kos en Pieter Hogenbirk, werd op 1 februari overgedragen aan de gemeente Huizen. Het staat op de rotonde van de Blaricummerweg en de Randweg, de plek waar de tram vroeger Huizen binnen kwam rijden. Het materiaal is cortenstaal; dat roest niet maar krijgt wel een roestbruine kleur. Foto en fotomontage Henk Koster.

Op 18 september 2005 werd bij de SHM de Gooische Stoomtram weer tot leven gewekt. In actie kwamen loc 18 met bijpassende rijtuigen en goederenwagens. Foto's Wouter Adriaanse.

Medemblik, 5 augustus 2008. De Gooische Stoomtram, getrokken door stoomtramlocomotief 18 uit 1921. Achter de loc hangen onder andere de twee gerestaureerde Gooise stoomtramrijtuigen die de Museumstoomtram Hoorn-Medemblik in zijn collectie heeft. Het teakhouten Jugenstil-salonrijtuig 22 dateert uit 1904 en rijtuig 21 werd gebouwd in 1915. De Gooise tram werd gerestaureerd in 1990 en is sinds die tijd als rijdend monument te bewonderen. Foto Rob van der Woude.

Het tramstation van Hilversum

Hilversum, 24 januari 2010. Waar vroeger het perron van de Gooische Stoomtram lag, parkeren nu buschauffeurs hun auto. Het busje was een taxi en wordt nu gebruikt als service-wagen (met gele kentekenplaten). Het stationsgebouw deed dienst als kantoor van Connexxion maar is inmiddels gekocht door een horeca-ondernemer. De busgarage (nog net zichtbaar op de bovenste foto) zal nog een aantal jaren worden gebruikt door Transdev. Fotografen kunnen tegenwoordig niet meer zo makkelijk het terrein opglippen: dat is nu afgesloten met een groot hek dat alleen even opengaat als er een bus door moet. Foto's gemaakt door Henk Koster.

Het tramdorp in Hilversum

In 1969 maakte ik een paar foto's bij het besneeuwde "tramdorp" aan de Goudenregenlaan in Hilversum. Jaren later kwam Henk Koster in contact met iemand die in dit dorp is opgegroeid. Dankzij foto's uit haar familiealbums krijgen we een kijkje in het leven in en rond een tot woning omgebouwd tramrijtuig. Lees meer over het tramdorp.

Vanaf 1947 werden in het Bloemenkwartier van Hilversum dertien voormalige rijtuigen van de Gooische Stoomtram als woning gebruikt. Deze noodwoningen moesten in de jaren 70 verdwijnen. Vier hiervan waren motorwagens, herken­baar aan de ovalen ramen. Dit waren de 10, 14, 16 en 17. De 14 is dankzij de SHM bewaard gebleven. Er stonden ook negen bijwagens; hiervan zijn de AB 22 en 25 eveneens naar de SHM gegaan. De motorwagens 10-19 hebben bij de NS dienst­gedaan als omBC 501-510. Ook elders hebben voormalige rijtuigen dienstgedaan als noodwoning, zoals bij Bosch en Duin.

Virtuele stoomtram

Op de Gooische Brink in het centrum van Hilversum kon je een virtuele reis maken met de Gooische Stoomtram. Foto gemaakt op 5 oktober 2021.

Hilversum, 5 oktober 2021. Foto's door Rienk Nauta en Henk Koster.

Muurschildering van de Gooische Stoomtram

In Hilversum staat nog steeds het stationsgebouw van de Gooische Stoomtram. De tram is al lang verdwenen en in de vroegere remise achter het station worden nu bussen gestald en onderhouden. Die remise staat op de nominatie om gesloopt te worden, maar dit kan nog wel tien jaar duren. Tot die tijd kunnen voorbijgangers genieten van twee grote muurschilderingen die onlangs zijn onthuld. Onze Hilversumse correspondent Henk Koster was er bij:

Henk Koster maakte deze foto's op 4 juli 2025. Locomotief 18 van de Gooische, die zich nu bij de SHM bevindt, heeft model gestaan voor de muurschildering. De echte kenner zal zich hierdoor niet laten overtuigen, maar de schilder heeft duidelijk zijn best gedaan en het totaalplaatje ziet er fraai uit. De buurtbewoners zullen er blij mee zijn.

Op 7 juli 2025 vond de officiële onthulling plaats. Met brede gebaren gaf kunstenaar Harry Franssen uitleg over de totstandkoming van het kunstwerk. Naar eigen zeggen is dit de grootste muurschildering van Nederland: hoogte 3 meter en lengte 80 meter (verdeeld over twee muren die onder een hoek van 90 graden staan). Harry Franssen vertelde dat de geschiedenis van Hilversum en het Gooi in het kunstwerk is uitgebeeld. Ook de geschiedenis van de Gooische Stoomtram kwam uiteraard aan bod, met name de vele ongelukken die gebeurd zijn met de "Gooische Moordenaar". Jacqueline Kalk, wethouder van de gemeente Hilversum, mocht hierna het kunstwerk officieel onthullen door een lint door te knippen. Op de onderste foto de tekening die de kunstenaar tijdens de plechtig­heid in zijn hand hield. Kennelijk heeft hij dat als voorbeeld gebruikt, maar er zijn duidelijke verschillen met het uiteindelijke resultaat.

De aanwezigen bij de onthulling kregen als aandenken deze boekenlegger.

Hilversum, 25 juli 2025. En natuurlijk is het team van Langs de rails ook zelf een kijkje gaan nemen.

Hilversum, 24 juli 2025. Kunstenaar Harry Franssen heeft inmiddels de smaak te pakken gekregen. Hier is hij bezig met een nieuwe muurschildering op een andere muur van de busremise. Volgens projectontwikkelaar en eigenaar Mark Voerman voldoet het resultaat echter niet aan de afspraak. Het was de bedoeling dat de muur een "groen karakter zou krijgen". In plaats daarvan is het een tafereel geworden van een stadspark met daarop een verwijzing naar www.centralparkhilversum.nl. Dat heeft alles te maken met de voorkeur van de buurtbewoners, maar de projectontwikkelaar wil er woningen bouwen als de remise gesloopt is en zei dat hij aangifte had gedaan. De schilder heeft de tekst weer verwijderd en de ondergrond aangepast en haalt er verder zijn schouders over op. Foto Henk Koster.


Herinneringen aan de oorlog in Hilversum

"Het was 15 maart 1945 en Hilversum lag in het gebied waar de Hongerwinter heerste. Het zuiden van ons land was al bevrijd. Ik was in die tijd een jongetje van 8 jaar en drie maanden oud en deze foto’s maakten diepe indruk op mij omdat er zoveel op te zien is waar ik herinneringen aan heb." Aldus Emile Albers in de herinneringen die bij hem opkwamen na het zien van een aantal luchtfoto's. Lees het hele verhaal (pdf).

De railverbindingen tussen Hilversum en Amsterdam. In rood het net van de Gooische Stoomtram. De lijn van Hilversum naar Amsterdam Weesperpoort liep min of meer parallel aan de Oosterspoorweg van de HIJSM. De zijtak naar het station Naarden bestond nog niet toen deze kaart werd getekend. Linksonder de Rijnspoorweg die Amsterdam Weesperpoort met Utrecht en Arnhem verbond. Uit "Gids langs de Gooische Stoomtramlijn", 1882.

Concurrentie voor de Gooische Stoomtram: de "Gooi-Express"
van de gebroeders Jaarsveld uit Hilversum.
Voor deze motorbusdienst werden uitsluitend DAAG omnibussen gebruikt.
Zomerdienstregeling 1926. Streekarchief Gooi en Vechtstreek

Gooische Stoomtram Galop

Gehavend omslag van bladmuziek voor piano: de "Gooische Stoomtram Galop" door de in vergetelheid geraakte componist Michaelis, uitgegeven door Brix von Wahlberg uit Amsterdam. De uitgave moet dateren van voor 1898, toen Brix von Wahlberg werd overgenomen door G. Alsbach & Co. De tekening heeft niets met de Gooische Stoomtram te maken. Ik heb alleen het omslag, de bladmuziek ontbreekt.

Een stoomtram galoppeert niet, dus de titel van het muziekstuk lijkt weinig gelukkig gekozen, maar Albert Pieters liet mij weten dat 'galop' een opgewekte muziekstijl is, verwant aan de polka en de can-can. De vader van Albert speelde dit stuk vroeger vaak op de piano. Na lang zoeken vond Albert een kopie van de bladmuziek (pdf). In het stuk is te horen dat de tram uit de rails loopt ('Noodlottige toestand') en een botsing ('Ontmoeting'). Zelfs de vertrek­bel zit erin verwerkt. Albert is van plan een piano te kopen en het stuk in te studeren.

In afwachting daarvan is het nummer wel op een andere manier te horen: Hans de Sain heeft er in april 2020 een midi-bestand van gemaakt. Er zijn plannen voor een filmpje waarin bladmuziek en geluid zijn gecombineerd: de Gooische Stoomtram Play Along. Bezoek ondertussen eens de fraaie webpagina die Hans heeft gemaakt over de Gooische Stoomtram.

Boeken

De Gooische Stoomtram en andere lijnen in Het Gooi. Door W.I. Engel. Uitg. Wyt, Rotterdam 1972. ISBN 9060076125. Deel 11 uit de serie Trams en tramlijnen.

Daar reed toen de Gooische. Een historische tramrit van Amsterdam naar Het Gooi. Door R. Meyn. Albis uitgeverij, Hilversum 1996. ISBN 9070715023.

  

Gids langs de Gooische Stoomtramlijn. Door H. Joh. Smid. Uitgegeven door J. Heek, Hilversum in 1882. Met een kaartje van het lijnennet. Facsimile heruitgave. (Het kaartje is hierboven te zien.)

In het spoor van de Gooische Tram. Door Bep de Boer. Uitg. Van Wijland, Laren 2004. ISBN 9077285059. Chronologisch overzicht van alle incidenten en ongevallen die zich met "De Gooische Moordenaar" hebben voorgedaan. Gemiddeld twee dodelijke slachtoffers per jaar; kom daar tegenwoordig nog eens om!

  

De Gooische Moordenaar. Tramgeschiedenis 1880-1958. Door W.I. Engel. Uitg. Pirola, Schoorl 1981. ISBN 9064550247.

De 's-Gravelandsche paardetram. Door W.I. Engel. Uitg. Pirola, 1985. ISBN 9064550395.

Vanaf 1889 verbond deze tramlijn het station Hilversum met de gemeente 's-Graveland. De lijn was een uitkomst voor de vele villabezitters in Hilversum en omgeving die in Amsterdam werkten maar in 't Gooi woonden. In 1923 konden de paarden het niet meer opnemen tegen de concurrerende autobus. Op het omslag een paardetram op de Kerkbrink in Hilversum, voor het toenmalige gemeentehuis.

Zie ook Op de Rails, december 1954.

Zie ook:

Website:


vorige       start       omhoog