Monorail

Onder het motto: waarom zou je twee rails gebruiken als een trein ook op één rail kan rijden, zijn vele systemen ontworpen. Soms met succes, vaker echter raakte zo'n uitvinding snel weer in de vergetelheid.

Een beroemd voorbeeld is de Alweg-Bahn. Bekend zijn natuurlijk ook de Schwebebahn in Wuppertal (en Dresden) en de Transrapid, de experimentele magneetzweefbaan bij Lingen (en een commerciële toepassing in Shanghai).

Een bizar experiment was de trein die door middel van gyroscopen in evenwicht werd gehouden (foto hierboven, 1914). Volgens dit principe zijn ook wegvoertuigen gebouwd.




Wuppertaler Schwebebahn

Op 3 juli 2020 werd bekend dat de Schwebebahn na de zomervakantie uitsluitend nog in de weekenden zal zweven met doordeweeks vervangend busverkeer. Volgens WSW Wuppertaler Stadtwerke GmbH kan de normale dienstregeling niet meer volledig worden uitgevoerd door overmatige slijtage aan de wielen en andere problemen met de nieuwe GTW 15-treinstellen. Bron: NVBS Actueel, juli 2020.


Wuppertal, 1900. Der Kaiserwagen der Wuppertaler Schwebebahn. Archieffoto.


De Wuppertaler Schwebebahn loopt voor een groot deel boven het dal van de Wupper. Ansichtkaart uit 1963.

Grüße aus Wuppertal

Op 28 december 2016 maakte mijn broer Leo een rit (of moet je zeggen vlucht?) met de Wuppertaler Schwebebahn. Dat wil ik zelf ook nog een keertje meemaken, maar voorlopig moet ik het doen met deze filmische impressie.


Die Wuppertaler Schwebebahn. Bekijk dit boekje uit 1955 (pdf).
Achteraan zitten scans van enkele kaartjes.



Dresden

Dresden, 14 september 2018. Schwebebahn van de Dresdner Bergbahnen.


Transrapid

 

De Transrapid van Thyssen op een telefoonkaart van 12 Mark. Deze trein is op 21 september 2006 op de testbaan bij Lingen verongelukt: botsing tegen een op de baan achtergebleven onderhoudswagen, 23 doden.


Amsterdam RAI, 17 maart 2008. Transrapid 09, een ontwerp dat gedacht is voor het verbinden van München Hbf
met het vliegveld. Er is ook een model op ware grootte gebouwd; zie foto hieronder.


München Flughafen, 14 augustus 2007. Transrapid 09. Dit is een model op ware grootte, waarin een informatiecentrum is ingericht. Op het moment waarop we dit schreven (medio 2008) zag het er niet naar uit dat men het eens zou worden over de hoge kosten. Foto Nick van der Geugten.


Lathen, 14 februari 2014. Een trein van de Magnetschwebebahn van de Transrapid-Versuchsanlage Emsland (TVE). Dit project is stilgelegd na het zware ongeval van 22 september 2006 waarbij 23 personen omkwamen toen een testtrein op een werktrein botste. Verderop op het terrein staat ook nog een gedeelte van het verongelukte treinstel. Er is een bezoekerscentrum, maar dat lijkt gesloten te zijn, hoewel er nog wel een portier in de loge zit. Bij de laatste plaatselijke verkiezingen heeft Frau Konnemann van het CDU geopperd om voor de werkgelegenheid de testbaan van 31,8 km (die rond 1980 voor 800 miljoen Mark is aangelegd) weer te activeren. Dit zou 40 miljoen euro kosten. Foto en informatie Jack van Delft.


Alweg-Bahn

Alweg-Bahn. Technik, Geschichte und Zukunft der legendären Einschienenbahn. Door Reinhard Krischer. Uitg. Transpress, Stuttgart 2003. ISBN 3613712091.

De naam ALWEG is afgeleid van de letters van de naam van Dr. Axel L. Wenner-Gren, de initiatiefnemer en financier van het concept van de Alweg-Bahn uit de jaren vijftig. De treinen zijn voorzien van wielen met luchtbanden, waarmee ze over een betonnen baan rijden. Dwarswielen, eveneens met rubber banden, zorgen ervoor dat de trein niet kan ontsporen. Op een afstand heeft de Alweg-Bahn wel iets weg van de magneetzweefbaan bij Lingen, maar het principe is totaal anders. Wenner-Gren heeft overigens wel het magneetzweef-principe bestudeerd.

De eerste Alweg-Bahn was een proefbaan bij Keulen. Dat was een baan op schaal 1:2,5 die werd aangelegd in 1952. Er pasten wel passagiers in, maar die moesten opgepropt achter elkaar zitten. Tijdens proefritten werden snelheden tot 160 km/uur gehaald. Daarna werd bij Keulen een langere baan gebouwd op grote schaal. Dat was ook een proefbaan. Wenner-Gren hoopte hiermee het stadsbestuur van Keulen te overtuigen van de bruikbaarheid van zijn concept. Hij wilde een lijn van het centrum van Keulen naar Opladen bouwen, om daarmee een volledig overbelaste tramlijn te vervangen. Hij bood zelfs aan om een groot deel van het traject zelf te financieren, maar de stadsbestuurders wilden er niet aan. De tramlijn werd kort daarna vervangen door bussen, waarmee het forensenverkeer helemaal vast kwam te zitten.

Het ideaal van Wenner-Gren was een uitbereid monorailnetwerk door Duitsland. Er werden machines gebouwd waarmee snel Alweg-banen konden worden aangelegd. Er werd geëxperimenteerd met treinen die zowel op de betonnen Alweg-baan konden rijden als op gewone rails. Een ander interessant experiment was met een Alweg-trein die ook over de weg kon rijden. De wielen die normaal dwars stonden om de trein op de baan te houden, konden door ze een kwart slag te draaien ook worden gebruikt om over de weg te rijden. Op die manier zouden goederentreinen tot aan de deur van de fabriek kunnen komen. Een Amerikaans bedrijf van Wenner-Gren hield zich bezig met het ontwikkelen van een computersysteem waarmee de treindienst automatisch geregeld zou moeten worden.

Wenner-Gren was een zeer vermogende Zweedse industrieel. Zijn fortuin maakte hij in de jaren twintig met de firma Lux, producent van kousjes voor gaslampen. Lux was in de problemen geraakt door de opkomst van de elektrische gloeilamp. Wenner-Gren kocht de hele voorraad op, in ruil voor een aandeel in de fabriek. Deze ging zich toeleggen op de verkoop van stofzuigers en koelkasten, apparaten die men in Europa nog niet kende. De fabriek werd omgedoopt in Elektrolux. De voorraad gaslampen werd onder andere gesleten in Panama: toen het kanaal door dat land werd geopend, was het over de hele lengte verlicht met gaslampen. Wenner-Gren stierf in 1961, kinderloos. Zijn kapitaal werd er door verkeerd gekozen erfgenamen doorheen gejaagd.

De Alweg-Bahn bij Keulen werd kort na zijn dood ontmanteld. Voor de trein hadden musea geen belangstelling. In Turijn is in 1961 een Alweg-Bahn aangelegd op een tentoonstellingsterrein. Daar is een paar jaar mee gereden, waarna het terrein in de versukkeling raakte. In de Verenigde Staten is het Alweg-concept toegepast op een tentoonstellingsterrein in Seattle (foto voorpagina boek) en bij Disneyland in Florida. Het verhaal gaat dat het echtpaar Disney bij toeval de Alweg-Bahn in Keulen tegenkwam tijdens een van hun reizen. "Dit is wat jij zoekt," zou mevrouw Disney hebben gezegd tegen haar man.

De Duitse partner van Wenner-Gren was de firma Krupp. De licenties zijn ook verkocht aan het Japanse Hitachi, dat nog steeds op deze markt actief is. In Azië zijn verschillende Alweg-systemen te vinden.

Een variant is het Franse systeem SAFEGE. De treinen rijden hierbij eveneens op luchtbanden, maar ze hangen daarbij aan de rails.


Alweg-Monorail van Schuco, een Duits speelgoedmerk. Dit is een plaatje van een startset uit 1961, met een driedelig treinstel en materiaal om een baantje te bouwen. Elektrisch, schaal 1:90. Mijn broer heeft auto's gehad die over een spiraaldraad reden: Schuco Varianto. Ook een soort monorail.


Leitschienenbahn

Ik verzamel jeugdboeken over treinen. Begin 2020 kreeg ik een Duits boek uit 1953 in handen: Alle Achtung Peter, met als ondertitel Vom “Adler” zur Leitschienenbahn. De Adler was de eerste Duitse stoomlocomotief. De Leitschienenbahn was een uitvinding van Heiner Kuch. Wie verzint hier een goede Nederlandse naam voor – geleiderailtrein? Hoe dan ook: het is een van de vele varianten van de monorail. Heiner Kuch is een van de auteurs van dit boek.

De avonturen van Peter

Hoofdpersoon van het boek is Peter, de zoon van blokwachter Ludwig Cullmann. Via zijn vader en zijn oom Karl, die stationschef is, maakt Peter kennis met de geschiedenis en de geheimen van de spoorwegen. Het boek begint met zijn grootvader, die ook bij het spoor heeft gewerkt. Die vertelt hoe hij op 7 december 1835 als kleine jongen getuige was van de eerste rit met de Adler.

Het is duidelijk: Peter kan niet wachten tot hij groot genoeg is om ook spoorman te worden. Dankzij zijn vader en zijn oom lukt dat uiteindelijk ook. Het boek moet wel spannend blijven, dus tussen de bedrijven door lost onze held enkele misdaden op. Als dank voor het betrappen van een paar kolendieven mag hij meerijden op een stoomlocomotief. En later kunnen dankzij hem twee bankrovers, die met de trein gevlucht zijn en proberen een ontsporing te veroorzaken, in de kraag gevat worden. Deze keer mag Peter als beloning een keer meerijden met de Schienenzeppelin!

Dan slaat het boek twintig jaar over. Peter is bij het spoor gaan werken en heeft zich daar opgewerkt tot ingenieur. Hij nodigt zijn oude vader uit om de eerste rit van de Leitschienenbahn mee te maken. Dat is een trein die niet op rails rijdt, maar over een vlakke baan. In het midden daarvan zit een T-vormige geleiderail die ervoor zorgt dat de trein op de baan blijft. Midden onder de trein zitten horizontale wielen die tegen de geleiderail drukken.

De trein kan zeer snel rijden, ook door bogen, zonder te ontsporen. Tot 150 km/uur rijdt de trein op rubberbanden. Bij hogere snelheden rijdt de trein op flensloze stalen wielen. Snelheden tot wel 1000 km/uur zouden hierbij mogelijk zijn. Zie de tekeningen hieronder uit het boek.

De uitvinding van Heiner Kuch

Het idee om een middenrail te gebruiken om treinen in het gareel te houden kwam van Franz Kruckenberg. Die vroeg daar in 1928 patent op aan, maar werkte dat idee niet uit: hij ging verder met een snel voertuig dat over gewone rails zou rijden: de Schienenzeppelin. In 1931 vroeg Heiner Kuch samen met Heinrich Jacobi de eerste patenten aan voor de Leitschienenbahn (LSB). Na de oorlog ontwikkelde Kuch zijn plannen verder.

Dankzij de rubber banden zou de trein ook over gewone wegen, dus zonder geleiderail, kunnen rijden. Ook bij de Alweg-Bahn uit de jaren vijftig, een soortgelijk idee als de Leitschienenbahn, zouden de treinen over de weg kunnen rijden. Voordeel is dat je alvast met zo’n systeem kunt beginnen voordat er overal speciale banen zijn aangelegd.

Het idee was om een netwerk van snelle treinen aan te leggen. Maar van een groot netwerk is het nooit gekomen. Net als bij de Alweg-Bahn zijn de toepassingen beperkt gebleven tot korte trajecten, zoals bij de luchthaven van Frankfurt. In 1960 werd Kuch benaderd door een Arabische sjeik die een Leitschienenbahn door de woestijn wilde aanleggen, maar daar is later nooit meer wat van vernomen.

Heiner Kuch bedacht ook een manier om de geleiderail onder het wegdek aan te brengen, zodat andere voertuigen er geen last van hebben. De wielen onder het voertuig zijn hierbij schuin geplaatst en steunen door een gleuf in het wegdek tegen de geleiderail. Dit idee wordt toegepast bij ‘bandentrams’ zoals de Translohr. Kuch bedacht ook een systeem waarbij een bus met behulp van horizontale wielen op de baan wordt gehouden. Ook dat idee wordt in de praktijk toegepast: de Spurbus (geleidebus).

Boeken en illustraties

Ingenieur Heiner Kuch (1893-1976) was niet alleen uitvinder maar ook kunstschilder. Hij maakte de kleurenplaten in Alle Achtung Peter. In 1952 verscheen een platenboek van zijn hand, met daarin onder andere de LSB zoals die er volgens hem uit zou komen te zien. Kuch heeft ook illustraties gemaakt voor catalogi en verpakkingen van Märklin en Fleischmann.

Alle Achtung Peter. Vom “Adler” zur Leitschienenbahn. Door E.C. v. Bomhard en Heiner Kuch. Uitgave Blüchert-Verlag Stuttgart, 1953. Van dit boek zijn twee versies verschenen. Ik bezit de tweede versie, helaas zonder het stofomslag.

Ook bezit ik het platenboek dat Heiner Kuch maakte. Op het omslag staat een afbeelding van de Leitschienenbahn. Eisenbahnen Gestern – Heute – Morgen. Kleurenplaten en gedichten door Heiner Kuch. Uitgave Robert Zeise & Co, Regensburg, 1952.

Model en werkelijkheid

Onder het motto: waarom zou je twee rails gebruiken als een trein er maar één nodig heeft, zijn vele systemen ont­worpen. Soms met succes, vaker echter raakte zo'n uitvinding snel weer in de vergetelheid. Echt lange trajecten zijn er nooit mee aangelegd, vanwege de enorme investeringen die nodig zouden zijn om een speciale baan te bouwen. Liever vertrouwt men op de twee smalle staven waar treinen al honderden jaren over rijden, ook al vliegt daarbij weleens wat uit de bocht.


Heiner Kuch met een model van zijn Leitschienenbahn op de Nürnberger Erfindermesse in 1952. Fotograaf onbekend. Op de Deutsche Verkehrsausstelling in 1953 in München reed op een grote baan een schaalmodel van de LSB rond.


Leitschienenbahn op Frankfurt Flughafen in 2015. Foto door Freddy2001 op Wikipedia, CC BY-SA 4.0.


Jungle Express (Rhenen)

Ouwehands Dierenpark, 20 juni 1996. Monorail, geïnspireerd op het idee van de Alweg-Bahn. Vader slooft zich uit voor zijn twee dochters in het voorste wagentje: even moeder (die de foto maakt) laten schrikken!

Ouwehands Dierenpark, 12 juni 2016. Twintig jaar later werd de Jungle Express getrokken door grappige stoom­locomotiefjes. Foto Leo Spilt.

Ouwehands Dierenpark, 14 september 2019. Ik dacht: leuk voor de kleinkinderen, een ritje met de Jungle Express. Maar de baan was opgebroken en de treintjes stonden te verstoffen. De jungle waar het treintje overheen reed is vervangen door een gigantisch springkussen, vandaar. Ook Ouwehands is aan het verspeeltuinen. Voor die pandaberen hoef je er trouwens ook niet naartoe: van een grote afstand kun je even naar de twee sloomste dieren ter wereld kijken.


In Auckland heeft men plannen gehad om een monorail volgens het systeem van de Alweg-Bahn aan te leggen. Fotomontage uit het blad "Rails", May 1972.


Verkehrsmuseum Nürnberg, 16 augustus 2005. Een overblijfsel van de Magnetbahn (M-Bahn) in Berlijn, een vervoermiddel waarmee in de jaren tachtig is geëxperimenteerd. Na veel tegenslagen werd de baan weer afgebroken. Het voertuig met zijn stukje rails bevindt zich tegenwoordig in het Eisenbahn & Technik Museum Rügen.


The Patiala State Monorail Trainway (Ewing-systeem)

New Delhi, 28 maart 1980. Monorail in het Indiase spoorwegmuseum, een overblijfsel van de Patiala State Monorail Trainways, die gebruik maakte van het Ewing-systeem. Foto's Fons van der Jagt.

New Delhi, november 2009. Foto's Jan Noorlander, collectie Fons van der Jagt.


Toelichting uit het museumgidsje en een tekening van het Ewing-patent uit 1895.



De monorail van Lartigue

De Franse ingenieur Charles Lartigue vond rond 1875 een manier uit om treinen in de woestijn te kunnen laten rijden. Gewone rails verdwenen te snel onder het stuifzand. De monorail van Lartigue heeft dienstgedaan in Algerije, maar ook op een plek waar men weinig last had van stuifzand: een uithoek van Ierland. Daar reed de Listowel Ballybunion Railway. Die is allang verdwenen, maar er is wel een museum met een replica-treintje. (Er bestaat ook een seinstelsel met de naam Lartigue, maar dat is van zijn broer Henri.)


Translohr

Padua, zomer 2006. Boven de straat hangt bovenleiding, in de straat ligt één rail. Ook wissels ontbreken niet. Er rijdt hier een tram op luchtbanden, die door een geleiderail op het juiste spoor blijft. Foto's Jaap de Boer.


Washington, D.C., circa 1915. Een van de drie ondergrondse spoorlijnen van de United States Capitol Subway System, bedoeld voor het vervoer van Amerikaanse parlementsleden, medewerkers en bezoekers. Dit is een treintje op de Senate subway line. Dit is een monorail waarop treintjes rijden die elektrisch worden aangedreven via een dubbelpolige bovenleiding. De bestuurder zit in het midden. Deze lijn werd in 1912 in gebruik genomen. In 1961 werden de twee treintjes vervangen door modernere exemplaren. Foto: Harris & Ewing Collection.


Uit een boekje dat in de jaren 60 zat verpakt bij grootpak Venz chocoladehagel.


Hyperloop (vacuümtrein)

Jaarbeurs Utrecht, 29 maart 2017. Transport van de toekomst? Model van de Hyperloop tijdens RailTech 2017.


‘Kruip jij in die buis, dan pomp ik de lucht eruit.’ –‘Ja, goed idee!

De hyperloop is een concept dat in 2012 werd gepresenteerd door Elon Musk. Het is een transportsysteem waarbij gebruik gemaakt wordt van een luchtdrukbuis, enigszins vergelijk­baar met buizenpost. Een Delfts studententeam richtte in 2016 het bedrijf Hardt Hyperloop op. Dat heeft plannen om een hyperloop-verbinding tussen Schiphol en Frankfurt aan te leggen, met een reistijd van 50 minuten (met de trein kan het in 4 uur). Bron: Wikipedia.

Het idee om luchtdruk (of vacuüm) te gebruiken om treinen voort te bewegen is overigens bepaald niet nieuw. Zie de Atmospheric Railway.

Rechts: verzamelplaatjes bestaan nog steeds, maar plaatjes met spoormotieven zijn zeld­zaam. In 2018 gaf Albert Heyn 160 'techplaatjes' uit. Op slechts één daarvan staat een soort trein: de vacuümtrein, ofwel hyperloop.



Boeken


Magnetbahn Transrapid. Die neue Dimension des Reisens. MVP Versuchs- und Planungsgesellschaft für Magnetbahnsysteme; Transrapid International Gesellschaft für Magnetbahnsysteme. Hestra-Verlag, 1989. ISBN 3777102083.

Radlos in die Zukunft? Die Entwicklung neuer Bahnsysteme. Ralf Roman Rossberg. Orell Füssli Verlag, 1983. ISBN 3280015030.

 

Famous trains of the world. Door Ernest F. Carter. Uitg. Frederick Muller Ltd, London 1959. Uit de serie Globe Books, goedkope en informatieve boeken voor jonge mensen, op het gebied van transport en communicatie.

Op het omslag een foto van de experimentele monorail bij Keulen: de eerste versie (op verkleinde schaal) van de Alweg-Bahn uit 1952, die op een ovalen testbaan 160 km/uur haalde.


Unusual Railways. Door B.G. Wilson en J.R. Day. Uitg. Frederick Muller Ltd, London 1957.

More Unusual Railways. Door J.R. Day. Uitg. Frederick Muller Ltd, London 1960.

 

De monorail. Door E.F.J. Janetzky. Uitg. De Alk, Alkmaar 1971. Grote Alk 639. ISBN 906013639X. Overzicht van succesvolle en minder geslaagde monorailsystemen, onder andere de eerste experimenten met de Transrapid. De ontwerpers hadden toen al een baan van München naar Hamburg in gedachten. Monorails kennen we natuurlijk ook uit diverse pretparken en dierentuinen.

Alweg-Bahn. Technik, Geschichte und Zukunft der legendären Einschienenbahn. Door Reinhard Krischer. Uitg. Transpress, Stuttgart 2003. ISBN 3613712091. Boekspreking.

 

Zie ook:




vorige       start       omhoog